5 Mayıs 2015 Salı

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusunda Ermeni askerler/Prof.Dr.Ayhan Aktar*

1915'te Osmanlı ordusunda Ermeni,Rum ve Yahudi subayların ve erlerin varlığı,Çanakkale Savaşları'nın Osmanlı'nın son zaferi olmaktan çıkarılarak "Türkleştirilmesine" izin vermemektedir.Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı olan 2015'in  yaratacağı sıkıntıları dengelemek için son yıllarda kurgulanan "İslam dünyasının Haçlılara karşı Çanakkale'deki şanlı direnişi" anlatısı da tarihsel gerçeklerle uyumsuzluğu bir yana,Çanakkale Cephesi'nde gayrimüslim subay ve erlerin varlığı nedeniyle baştan sakat doğmuştur.Bu yazıda Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusunda yer alan Ermeni subay ve erlerin durumuna bakacağız.

Osmanlı topçu subayı Yüzbaşı Sarkis Torosyan'ın "Çanakkale'den Filistin Cephesine" başlıklı anılarının yayımlanmasının üzerinden iki yıldan fazla zaman geçti.Torosyan'ın anıları,piyasaya çıktığı anda ilgi ve şaşkınlıkla karşılandı.İnsanların aklına hemen şu soru geliyordu:Birinci Dünya Savaşı'nda,her fırsatta "Türklüğü" vurgulanan şanlı ordumuzun saflarında savaşan Ermeni subaylar da mı vardı?Resmi anlatıya göre,1915 yılında "isyan etmiş" oldukları söylenen Ermeni toplumunun bazı bireylerinin subay olarak muharip sınıflarda savaşmış olması kamuoyu açısından yeni bir bilgi sayılırdı.İlk anda,Yüzbaşı Torosyan'ın anlatısı bu yönüyle ilgi çekti ve belki de bugüne kadar hiçbir anı kitabının yaratmamış olduğu tartışmalara yol açtı.

Kayseri/Develi'de bulunan ailesinin 1915'te tehcir edilmiş ve Suriye çöllerine giden yolda katledilmiş olması,Sarkis Torosyan'ın hikâyesini birden "1915'te Anadolu Ermenilerine ne oldu?" sorusuyla iç içe geçiriyordu.Kitap yayımlandıktan sonra çıkan eleştiri yazılarında ve yapılan tartışmalarda Yüzbaşı Torosyan'ın "kurmaca" olduğu iddia edilen anlatısının Ermeni meselesiyle birlikte ele alınması veya Osmanlı ordusundaki Ermeni subayların ve ailelerinin akıbeti pek gündeme gelmedi.(1) İlginçtir,belki de tarihinde ilk kez Genelkurmay Başkanlığı,kurumsal olarak bir akademik tartışmada yer almak gereğini hissetti ve özet olarak,"Çanakkale Cephesi'nde Sarkis Torosyan isimli bir subay yoktur!" gibilerden bir resmi açıklama yayınlayarak tarihyazımı açısından bu önemli tartışmaya katıldı.(2) Anlaşılan,Osmanlı ordusunda muharip sınıfta savaşan bir "Ermeni topçu subayının Çanakkale Cephesi'nde bulunmuş olması ihtimali" bile Ankara'da birilerinin canını sıkıyor ve artık inandırıcılığı pek kalmamış olan resmi anlatıyı zedeliyordu.Bu yazıda,Başbakanlık Osmanlı Arşivi ve İngiliz Milli Arşivleri'ndeki resmi belgeleri ve bugüne kadar yayımlanmamış bazı subay anılarını kullanarak,Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusundaki Ermeni askerler meselesini ele almaya çalışacağım.

Osmanlı Ordusunda Ermeni Subaylar

1908'den sonra,II. Meşrutiyet döneminde gelişen eşitlik dalgası Osmanlı ordusunu ve askerlik düzenini de etkilemişti.İlk olarak,artık gayrimüslimlerden "bedel-i askeri" alınmamasına ilişkin yasa teklifi 1 ile 18 Temmuz 1909 tarihleri arasında Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında tartışıldı ve 21 Temmuz 1909 tarihinde kanunlaştı.(3) Böylece,gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının "bedel-i askeriye" adı altında bir vergi ödeyerek askerlik hizmetinden muaf tutulması uygulaması yürürlükten kaldırıldı.

Osmanlı Ermeni toplumunun ileri gelenleri de mecburi askerliğe karşı değildi,hattâ bu meseleyi eşit vatandaşlığın temeli olarak görüyorlardı.1909 yılı Şubat ayında,hükümet "Ahz-ı Asker Kanunu" tasarısını meclise sevkettiği zaman,31 Mart 1909 günü,Ermeni vatandaşların Sivas'ta düzenledikleri mitinge dörtbin kişi katıldı ve Sivaslı Ermeniler bedel ödemek istemediklerini,onun yerine askere alınmayı beklediklerini dile getirdiler.Mitinge katılanlar,dini liderleri Torkom Kuşakyan vasıtasıyla Meclis-i Mebusan'a,Ermeni Patrikhanesi'ne,İstanbul'daki Osmanlı ve Manzume-i Efkâr gazetelerine taleplerini iletmek amacıyla telgraf çektiler.(4) 1909 yaz aylarında kanun teklifi Meclis-i Mebusan'da tartışılırken Erzurum Mebusu Ohannes Vartkes Efendi de şunları söylüyordu:"Gayrimüslimler için de,Müslimler için de aynı şeyi talep ediyorum.Bu cihetle Hristiyanlarla Müslimler beyninde müsavat [Hristiyanlarla Müslümanlar arasında eşitlik] fikrini yerleştirmek için,bu lâzımdır."(5)

Gayrimüslim erlerin artık silah altına alınacağının kararlaştırılmasıyla birlikte,daha önceleri denenmiş fakat hayata geçirilememiş olan,askeri okullara gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının kabulü meselesi tekrar gündeme geldi.(6) Dönemin kamu yöneticileri de Hristiyan ahali arasında Osmanlılık ruhunu ve Osmanlı vatanseverliğini geliştirmek için askerlik hizmetini bir araç olarak görüyordu.Daha "bedel-i askeri" kaldırılmadan önce,Mülkiye Mektebi mezunlarından Hasan Hamid Bey'in kaleme aldığı bir yazıda,askerlik yapmanın ve savaşta vatan için kan dökmüş olmanın Hristiyan nüfus üzerindeki dönüştürücü etkisi gündeme getiriliyordu:"Hristiyanlarda hubb-u vatan ve milliyet [vatan ve milliyet aşkı] pek küşayiş [parlaklık] bulamıyordu.Düşmana karşı kanlarını dökerek müdafaa şerefine mazhar olmadıkları ve bir kısım vatandaşları tarafından müsavat [eşitlik] hakkına layık görülmedikleri vatanı nasıl hakkıyla sevebilirler[di]."(7)

Artık askeri okullar da kapılarını gayrimüslimlere de açmıştı.Hasan Hamid Bey,II. Meşrutiyet devriminden hemen sonra 1908 yılı Eylül ayında "Mekteb-i Harbiye'ye duhul için gayrimüslimlerden birkaç müracaat vaki olduğu halde,sonra girenlerin devam etmemiş" olmasını da eleştiriyordu.(8)

Ermeni Teğmen Kalust Sürmenyan'ın anıları,1908'den sonra askeri okullara kabul edilen Ermeni gençlerinin hikâyesine ışık tutmaktadır.Erzincanlı Kalust Sürmenyan 1908'de Erzincan Askeri İdadisi'ne girdi.1909'da ise yine aynı okula Onnik Kundakyan,Vağinag Meskoyan,Kirkor Sarafyan ve Şahen Tatikyan isimli Ermeni gençleri yatılı öğrenci olarak kabul edildi.(9) 1910 yılında askeri liseyi bitiren Kalust Sürmenyan,aynı yıl İstanbul'daki Mekteb-i Harbiye'de yüksek eğitimine devam etti.Okulda yaklaşık 1200 öğrenci bulunuyor,fakat öğrencilerin ancak yüzde 1'inin Ermeni olduğu ifade ediliyordu.Diğer gayrimüslimlerden Rumlar ve bir de Bulgar öğrenci vardı.Mekteb-i Harbiye'nin 1912 yılı mezunları içinde,Kalust Sürmenyan dâhil olmak üzere sadece sekiz Ermeni subay yer alıyordu.(10) Teğmen Sürmenyan,önce Balkan Savaşları'na katıldı,daha sonra 1914 yılı Aralık ayında Doğu Cephesi'nde Oltu'da Ruslara karşı savaştı ve yaralandı.Daha sonra tehcir edilen ailesini Harput civarında bulup kurtardı;14 Şubat 1916'da Erzurum'a Rus ordusunun girmesinden sonra Tokat-Zile'de kurulan Depo Alayları'na eğitim subayı olarak atandı.Doğu Cephesi'nde,Ermeni subayların Sivas'ın ötesine geçmesi yasaklanmıştı.Bütün bu kısıtlamalara rağmen,Teğmen Sürmenyan,Zile'deki günlerini şöyle anlatıyordu:

"Seferberliğe tâbi olan [ve silah altına alınan] acemi erler her taraftan [bizim talimgâha] yollanıyorlardı.[Temel askeri] eğitim görüyorlardı ve ihtiyaca göre cephelere sevkediliyorlardı.Adil olmak için şunu söylemeliyim:Ermeni olmamıza rağmen,ordunun içerisinde subay olarak bütün hak ve yetkilerimizi sonuna kadar kullanabiliyorduk.Ve bu [durum] bizim kara kaşımız,kara gözümüz için değildi.Zaten Ermeni değil miydik?O vakitler,Ermeni neydi ki?Ama [bu durum],Türk ordusunda hâkim olan disiplin ruhu,üstlere karşı duyulan hürmet,omuzlarımızda taşıdığımız apoletler ve yıldızlar nedeniyle olduğu gibi,aynı zamanda bizim ifa ettiğimiz görevin ve [sahip olduğumuz] rütbenin sonucuydu."(11)

Yukarıdaki paragraftan tehcir ve kıyım yıllarında,bir Ermeni subayın sığınabileceği en sakin limanın her şeye rağmen Osmanlı ordusu olduğu ortaya çıkmaktadır.Subayların Osmanlı toplumundaki ve kamu bürokrasisindeki itibarı,üniformanın ve omuzdaki yıldızların yarattığı dokunulmazlık duygusu,yaşanan kayıplar ve orduda Bab-ı Âli baskını sonrası yapılan "temizlik" sonucunda subay kadrolarında eksikler olmasının,Ermeni subayları ordu içinde kalmaya zorlamış olduğunu tahmin ediyorum.Bütün ordularda olduğu gibi,Osmanlı subayları arasındaki "silah arkadaşlığı duygusu" (camaraderie) Ermeni subaylara güven veren bir ortam yaratmış olmalıdır.Ne de olsa,garnizonun dışı hiç tekin değildir.Tehcir,katliam ve şiddetin yaygınlaşması Ermeniler açısından cephe gerisini belki de cepheden daha riskli bir noktaya getirmiştir.Cephede hiç olmazsa düşmanın yeri bellidir ve Ermeni subayların elinde silahları vardır.Ama siyasi iktidardan kaynaklanan düşmanlık ve sivillerden gelen her türlü şiddetin egemen olduğu cephe gerisinde Ermeni subayların kendilerini yalnız,çaresiz ve savunmasız hissettiklerini tahmin edebiliriz.

1918'de Mütareke'den sonra Batum'da kalan Kalust Sürmenyan önce Yerevan'a giderek Ermenistan ordusuna katıldı ve daha sonra da İran üzerinden Bağdat'a geçti.Ömrünün sonuna kadar Bağdat'ta yaşayan Sürmenyan,Ermeni Okulu'nun müdürlüğünü yaptı ve anılarını yazdı.

Yine Doğu Cephesi'nde,Sarıkamış'ta Ruslara karşı savaşan bir Ermeni subay daha vardı:Piyade Teğmen Vahan Pastırmacıyan.Vahan Efendi,Taşnak Partisi'nin liderlerinden ve Osmanlı meclisinde Erzurum Mebusu olan Karekin Pastırmacıyan'ın (kod ismi:Armen Garo) kardeşiydi.1914 yazında savaşın yaklaştığını gören Karekin Pastırmacıyan,İttihad ve Terakki'den umudunu keserek Tiflis'e geçti ve orada Rus ordusunun yanında savaşa katılan Ermeni taburlarını örgütledi.Hattâ Kafkas Orduları Komutanı General Grigori Bergmann'ın komutası altında Rus birliklerinin Köprüköy'e hücumu sırasında büyük ağabey Karekin'in Rus tarafında,kardeşi Vahan'ın da Osmanlı saflarında savaştığını biliyoruz.(12) O savaşta IX. Kolordu 83. Alay kumandanı olan Binbaşı Ziya (Yergök) Bey,alayın subaylarını sayarken Vahan Efendi'den şöyle bahsetmek tedir:"Ayrıca Alay'ın atılgan,değerli subaylarından birisi de Meşrutiyet döneminde İstanbul Harbiyesi'ni bitiren Asteğmen Erzurumlu Pastırmacıyan Vahan'dı.Bu subay,Köprüköy muharebesinde bacağından yaralanmıştı."(13)

Sicil numarasından Harbiye'den 1914 (Rumi 1330) yılında mezun olduğunu öğrendiğimiz Teğmen Vahan Pastırmacıyan'ın kahramanlıkları,Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın Sadaret'e yolladığı 18 Eylül 1915 tarihli resmi yazıda da dile getirilmektedir.Unutmayalım,o günlerde Anadolu Ermenileri çöllere sürülüyor ve korkunç katliam devam ediyordu.Enver Paşa'nın yazısında Vahan Pastırmacıyan'ın maaşına zam yapılması Sadaret onayına sunulmaktadır:"Kolordu 9,83. Alay,1. Tabur,1. Bölük,Mülazım-ı Sâni [Teğmen] Vahan Artin Efendi,pederi Pastırmacıyan,Erzurum,sicil No.B 330 [1914]-59.Hakkında olunacak muamele:Muharebatta ibraz etmiş [savaşta ortaya koymuş olduğu] olduğu hidemât-ı fevkaladeden [üstün hizmetten] dolayı kıdemine bir sene zam..."(14)

Savaş sırasında arkadaşı Kalust Sürmenyan gibi Tokat-Zile'de eğitim subayı olarak görev yapan Teğmen Vahan Pastırmacıyan da 1918 yılında Mütareke'den sonra Batum'dan Yerevan'a geçti.

Osmanlı Arşivi'ndeki benzer belgelerden yola çıkarak Osmanlı ordusunda ve özellikle Çanakkale'de Esat (Bülkat) Paşa komutasındaki III. Kolordu'ya atanmış ve muharip sınıflarda savaşan Ermeni subayların bulabildiğim kadarıyla listesini sunmak istiyorum;fakat bu listeyi incelerken dikkat edilmesi gereken birkaç noktanın da altını çizmemiz gerekiyor.1914 yılında Osmanlı Devleti seferberlik kararı aldığında Mekteb-i Harbiye'de üçüncü sınıfta olan öğrenciler ("müntehi sınıf" yani son sınıf öğrencileri) okulu bitirmeden cepheye sürülmüştür.(15) Savaş başladıktan sonra bu gençler önce "zabit vekilliği",yani "asteğmen" kadrosuna yükseltilmiştir.Daha sonra gösterdikleri yararlılığa göre daha üst rütbelere atanmışlardır.(16)

7 Ocak 1915 tarihinde Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın imzasıyla Sadaret'e yollanan atama onay listesinde isimleri yazılı,"I. ve II. ve III. kolordularda memur edilen ... cem'an 366 efendinin uhdelerine zabit vekilliği rütbeleri tevcih kılınmıştır." Bu listede,Esat Paşa'nın kumandanı olduğu ve Çanakkale'deki III. Kolordu dâhil olmak üzere,Osmanlı ordusunda piyade,süvari gibi muharip sınıflarda savaşan veya Harbiye'de görev yapan Ermeni subaylar şunlardır:

Piyade sınıfı:

"I. Kolordu,(açığında),zabit namzedi iken Istefanos Efendi ibn-i zürra Nazaret,[doğum yeri] Van.Zabit vekilliğine terfi etmiştir;

I. Kolordu,(açığında),Mekteb-i Harbiye müntehi sınıf talebesinden Panos Efendi ibn-i Karabet,[doğum yeri] Bilecik.Zabit vekilliğine terfii;

III. Kolordu,(açığında),Mekteb-i Harbiye müntehi sınıf talebesinden Parunak ibn-i Puzant,[doğum yeri] Bursa.Zabit vekilliğine terfii;

III. Kolordu,(açığında),Mekteb-i Harbiye müntehi sınıf talebesinden Mıgırdiç Efendi,veled-i Mihran,[doğum yeri] Bursa.Zabit vekilliğine terfii;

Mekteb-i Harbiye müntehi sınıf talebesinden olup mektepte alıkonulan Ohannes Efendi veled-i Hacı Setrak,[doğum yeri] Trabzon.Zabit vekilliğine terfii;

Mekteb-i Harbiye müntehi sınıf talebesinden olup mektepte alıkonulan Mıgırdiç Efendi veled-i Melkon,[doğum yeri] Van.Zabit vekilliğine terfii;

Mekteb-i Harbiye müntehi sınıf talebesinden olup mektepte alıkonulan Serob Efendi ibn-i Mıgırdiç,[doğum yeri] Trabzon.Zabit vekilliğine terfii;

Mekteb-i Harbiye müntehi sınıf talebesinden olup mektepte alıkonulan Mesrob Efendi,veled-i Boğos,[doğum yeri] Bitlis.Zabit vekilliğine terfii;

Süvari:

III. Kolordu,4. Alay Süvari Aram Efendi ibn-i Rupen Panosyan.Duhulü 7 Teşrinievvel 1329, nasbı (atanması) 17 Temmuz 1330 [30 Temmuz 1914]. Uhdesine Süvari Zabit Vekilliği rütbesi tevcihi"(17)

Harbiye Nezareti'nden yollanan 6 Mart 1915 tarihli listede ise,Kafkas Cephesi'nde Ruslara karşı savaşan II. Kolordu,Fırka 33,Alay 52,Tabur 2,Bölük 3'te görev yapan Teğmen Ardaşes Efendi'nin 26 Kânunuevvel 1330 [8 Ocak 1915] tarihinden itibaren üsteğmenliğe yükseltilmesi istenmektedir.İşin ilginç tarafı,aynı listenin sonunda "Nişan ve Madalya Tevzii" kısmında Kafkas Cephesi'nde Gümüş Liyakat Muharebe Madalyası ile ödüllendirilen Ermeni teğmenler şunlardır:

"Kolordu II,Fırka 33,Alay 97,Tabur 3,Bölük 2.Mülazım-ı Sani Dikran Efendi,Gümüş Liyakat Muharebe Madalyası ile taltifi;

Kolordu II,açığında Fırka 33,Alay 52,Tabur 2,Bölük 3.Mülazım-ı Sani Ardaşes Efendi,Gümüş Liyakat Muharebe Madalyası ile taltifi"(18)

İlginçtir,25 Şubat 1915 tarihinde Harbiye Nezareti bir yandan Osmanlı Ermenilerinin Ruslarla işbirliği yaparak ihtilal hareketi içinde olduğunu iddia edip ordu ve kolordu kumandanlıklarına yolladığı tamimde Ermeni erlerin silahsızlandırılması emrini verirken,diğer yandan da Kafkas Cephesi'nde Ruslara karşı kahramanca savaşan Ermeni subayları gösterdikleri yararlılıktan ötürü 6 Mart 1915 tarihinde gümüş liyakat muharebe madalyasıyla ödüllendiriyordu.Bu noktada,"düşmanla işbirliği yaparak isyan eden Ermeniler" anlatısının daha başından itibaren Anadolu Ermenilerini etnik temizliğe tabi tutmak için,özellikle İttihad ve Terakki'nin sivil kanadı tarafından hayata geçirilen bir "psikolojik operasyon" olduğunun altını çizmek istiyorum.

Bu noktaya kadar esas olarak muharip sınıflardaki Ermeni subaylardan bahsettik.Osmanlı ordusunun sıhhiye sınıfında genel nüfus içindeki oranlarının çok üzerinde temsil edilen gayrimüslimlerle ilgili pek çok yayın vardır.(19) Doktorların yanı sıra veteriner hekimler,dişçiler,eczacılar,askeri hâkimler ve mühendisler de Osmanlı ordusunda görev yapmıştır.Ülkemizde psikiyatrinin kurucusu olan Mazhar Osman (Uzman) Bey,savaşın başladığı 3 Kasım 1914 ile 3 Nisan 1917 tarihleri arasında cephelerde şehit düşen Osmanlı ordusundaki doktorların listesini yayımlamıştır.Harbiye Nezareti Sıhhiye Dairesi İstatistik Şubesi'nden alınan listede 215 adet şehit doktor subayın ismi bulunmaktadır.Bu listedeki 75 kişinin (yüzde 35) gayrimüslimlerden oluştuğu görülmektedir.Listedeki Ermeni doktorlar 32 kişi (yüzde 15) ile en büyük grubu oluşturmakta,onları Rum ve diğer Hristiyan doktorlar 25 kişiyle ve son olarak da Yahudi doktorlar 18 kişiyle takip etmektedir.(20)

2011 yılında Beyrut’ta yayımlanan Hagop Arsenian'ın anıları da Osmanlı ordusunda Ermeni doktorların yoğunluğunu göstermesi bakımından son derece ilginçtir.İzmitli Ermeni eczacı Arsenyan 1915 yılında ailesiyle birlikte Suriye çöllerine sürüldü.1916 yılının Temmuz ayında Meskene'deki kamptan Halep'e kaçtıktan sonra,Veteriner Yarbay Kirkor Bağdasaryan Bey'in yardımıyla 4. Ordu'ya eczacı olarak atandı.Askeri makamlardan aldığı belgeyle ailesini de Meskene'deki kamptan kurtardı ve Kudüs'teki askeri hastanede eczacı olarak çalışmaya başladı.1918 yılı Eylül ayı başında 8. Ordu ile birlikte cepheye intikal emri çıktı.19 Eylül 1918 günü,Yüzbaşı Torosyan'ın da ayrıntılı olarak anlattığı savaşta Hagop Arsenian İngilizlere esir düştü.Eczacı Arsenian,Mısır'daki Osmanlı savaş esirlerinin tutulduğu kampta kendisi gibi 45 Ermeni doktor,veteriner,dişçi ve eczacı subayın bulunduğunu anlatmakta ve isim listesini vermektedir.(21)

Çanakkale Savaşları sırasında cephede görev yapan Dr.Avedis Cebeciyan (1876-1952) savaş sırasında günlük tutmuştu.Çanakkale'den sonra çeşitli cephelerde görev yapan Dr.Cebeciyan,savaşın bitiminden sonra Halep'te bir hastane kurarak katliamdan kurtulan "kılıç artığı" Ermenilere hizmet verdi.Dr.Cebeciyan'ın günlüğünden bazı bölümleri dikkatinize sunuyoruz:

"9 Mayıs 1915,[Çanakkale Cephesi] Yapıldak [Köyü]:Savaş,bütün gün boyunca durmadan devam etti.Bugün Çanakkale'deki başhekime,oradaki hastanede yardımcı olmak istediğimi belirtmek için bir mektup yazarak,vicdanımın burada boş boş oturmaya razı olmadığımı açıkladım.Bu önerim karşısında onur,mertebe ya da refah aramaktan mahrum olduğumu da vurguladım.Sadece hizmet etmek maksadıyla yazdım,başvurumu yolladım.Yanıtını bekliyorum.

22-23 Ağustos 1915:Yeni bir Ermeni doktor daha geldi.Dört doktor olduk.Şahbaz,Armenak,Boyacıyan ve ben.

11-12 Eylül 1915,Akpaş [Çanakkale Cephesi'nin ikmal üssü olan Akbaş Limanı]:Binlerce dizanteri hastamız var.Evvelki gün 5 bin hasta yolladık.(...) Akşamları yemek için yirmi dakika uzaklıkta bulunan hastaneye giderim.Burada Ermeni meslektaşlarımız da var.Onlarla görüşürüz.

27-28 Eylül 1915:Birkaç haftadan beri Anadolu içinde Ermenilerin tehciriyle ilgili acı verici haberler almaktayız.

1-2 Ekim 1915,Akpaş [Akbaş Limanı]:Öğleden önce İstanbul'dan Doktor Harutyun Tarpinyan geldi.Anlattıkları beni pek üzdü.Yemek yiyemedim...

3-4 Ekim 1915,Akpaş [Akbaş Limanı]:Evden bir mektup aldım.(...) Babam,annem ve ailemin Halep'e gittiği yazılmıştı.

21-22 Ekim 1915,Yapıldak:Bugün İskân Müfettişi'ne bir dilekçe yazarak,ailem ve hasta kardeşimin Halep ve Hama'dan Antep'e gitmelerine izin vermesini rica ettim.(22)

7-9 Aralık 1915,[İstanbul] Beykoz:Evden mektup aldım.Araksya ve Halepli Nazar'ın aileleri Der Zor'a sürülmüş.Hama'da bulunan kardeşim Krikor,kızkardeşim Salihe ve kocası Artin,bitişiğindeki köylere sığınmışlar.

4-6 Nisan 1916,Kırkkilise [Kırklareli]:Evden bir kartpostal aldım.Kızkardeşim Noyemi'nin Sebha Dağı'na (Suriye) sürüldüğü,çocukları Kevork ve Garabet'in ise öldüğünü öğrenince çok üzüldüm.

8-10 Mayıs 1916,Halep:Halep'e gitmek için yola koyuldum.Mart'ın 9'unda oraya vararak ailemle evlatlarıma kavuştum.Ancak sayısız dehşetli haberleri öğrenince sevincim derin bir üzüntüye dönüştü.Çok sayıda sevgili dostumun kaybı,beni temelinden sarstı.

31 Mart-5 Nisan 1917,Tigranakert [Diyarbakır]:Üç gün önce buraya vardık.(...) Yolda yürek paralayıcı manzaralara tanık olduk.Her yerde Ermenilere ait kemikler..."(23)

Aynı şekilde,Yüzbaşı Torosyan,46. Piyade Tümeni'nin Suriye'nin kuzeyinde Tel-Halaf kasabasında bulunduğu sırada 1917 yılı Noel yortusunun yaklaştığını(24) ve komutanı Kurmay Albay Mahmut Beliğ Bey'in kendisine ve üç Ermeni askeri doktora Noel izni verdiğini şöyle anlatmaktadır:"Eğer Türk kumandanımız,üç Ermeni [askeri] doktoru Noel yortusunu birlikte geçirelim diye yanıma vermemiş olsaydı,benim için dünya artık tahammül edilmez bir yer olurdu.Her birimizin anlatacak acı bir hikâyesi vardı,tehcir edilen hemşehrilerimizin süzgün,kederli çehreleri her birimizin zihnine silinmeyecek şekilde kazınmıştı."(25)

Yüzbaşı Torosyan'ın Noel yortusunu birlikte geçirdiği Ermeni doktorlardan biri,46. Tümen Seyyar Hastanesi operatörü mükellef Doktor Yüzbaşı Paşabekyan Efendi'dir.(26) Dr.Paşabekyan'ın hamile olan eşi Mari,iki çocuğu ve hizmetçisi Georgiya'nın İzmir'e seyahat edebilmeleri için gerekli olan iznin verilmesi amacıyla 46. Tümen Kumandanlığı ile Emniyet Umum Müdürlüğü arasında resmi yazışma yapılmıştır.(27) Arşivden Dr.Paşabekyan ile ilgili öğrendiklerimiz bu kadarla sınırlı,fakat ailesi Dr.Paşabekyan'ın savaşın sonuna doğru "yok edildiğini" ifade etmektedir.(28) Buraya kadar,Osmanlı ordusunda muharip sınıflarda savaşan Ermeni subay ve askeri doktorlardan bahsettik.Şimdi,kısaca Osmanlı ordusundaki Ermeni erlerin durumuna bakalım.

Osmanlı Ordusunda Ermeni Askerler ve Amele Taburları

İttihat ve Terakki hükümeti Almanya ile gizli anlaşma imzaladıktan bir gün sonra,3 Ağustos 1914 tarihinde,"umumi seferberlik" kararı almıştı.Tabii ki,seferberlik kararı sonrasında yüzbinlerce asker silah altına alınırken 20-45 yaşları arasındaki Ermeni erkek nüfus da askere alınmıştı.(29) İttihat ve Terakki hükümetinin gayrimüslim nüfusa karşı güvensizliğinin ilk göstergesi seferberlikten bir hafta sonra ortaya çıkmıştı.Dahiliye Nezareti tarafından ilgili vilayetlere ve mutasarrıflıklara gönderilen 10 Ağustos 1914 tarihli şifreli telgrafta,silah altına alınan gayrimüslim erlerin ellerinden silahlarının alınarak "yol hizmetinde çalıştırılmaları" gerektiği bildiriliyordu.Bu emre göre,yerel yöneticiler de bakımı veya inşaatı gereken yolları ordu kumandanlıklarına bildirecek ve amele taburlarının inşaat esnasında kullanacağı araç ve gereçler de valiler ve mutasarrıflar tarafından temin edilecekti.(30) Böylece,gayrimüslim erlerin silahsızlandırılması ve Amele Taburları bünyesinde örgütlenmesi başlamıştı.

Seferberlikten yaklaşık iki ay sonra,14 Ekim 1914 tarihinde Erzurum'daki İngiliz Konsolosu Monahan,merkeze yazmış olduğu raporda "son iki-üç hafta içinde birçok Ermeni askerin silahlarının ellerinden alındığını ve hepsinin ellerine kürek verilerek işe koşulduklarını" yazıyordu.Silahsızlandırmanın şimdilik durdurulduğunu ifade eden Konsolos Monahan,İttihat ve Terakki hükümetinin Ermeni askerlerin Rusya'ya karşı savaşmaya gönüllü oldukları konusunda şüpheli olduğunu ilave ediyordu.(31) Osmanlı donanmasının 29 Ekim 1914 tarihinde Karadeniz'de Rus limanlara saldırdığını ve ancak Kasım ayı başında Osmanlı Devleti'nin fiilen savaşa girdiğini düşündüğümüz zaman,daha savaş başlamadan İttihat ve Terakki yöneticilerinin Ermeni nüfusa karşı bir güvensizlik duygusu içinde oldukları anlaşılmaktadır.

İttihat ve Terakki hükümeti açısından,Amele Taburları kurmanın yasal dayanağı da vardı:"Mükellefiyet-i Askeriye Kanun-ı Muvakkatı"nın 34. maddesi iki türlü askerlik hizmetinin tanımını yapıyordu:"Silahlı hizmet" ve "silahsız hizmet".Silahlı hizmetten ancak sağlık nedenleriyle muaf tutulmak veya hastalık durumu sona erene kadar askerliği tecil etmek mümkündü.Kendilerine silah verilmeyecek ve esas olarak cephe gerisinde çalıştırılacak olanların niteliği kanunda tanımlanmamıştı.Ermeni nüfus açısından önemli olan bir kategori de zanaatkâr olanların ordu ihtiyacı için cephe gerisinde mal veya hizmet üretme işiyle görevlendirilmesi olmalıydı.Örneğin,demirci olup ordu için nal üretmek veya saraç olup asker için çarık veya eyer dikmek pekâlâ cephe gerisinde yapılması gereken bir iş gibi algılanıyordu.(32)

"Silahsız hizmet" kategorisi altında askere alınanların büyük bir çoğunluğu Amele Taburları'nda çalıştırıldı;fakat bu taburlarda Ermenilerin yanı sıra Rumlar ve diğer gayrimüslimler de vardı.Osmanlı ordusu içindeki Amele Taburları askeri birim olarak "kıtaat-ı fenniye" (teknik hizmetler) sınıfı içinde örgütlenmişti.Osmanlı Arşivi'nde karşımıza çıkan bir atama emri,Amele Taburları'nda Ermeni subayların da görev almış olduğunu göstermektedir.29 Aralık 1915 günü Harbiye Nezareti'nden Sadaret'e gönderilen listede şu atamanın onaylanması istenmektedir:"Kıtaat-ı Fenniye Kısmı:6. Adapazarı Amele Taburu'nda İhtiyat Zabit Namzedi Agop Efendi,(pederi) Haçik,[Doğum yeri] Dersaadet (vusulü) 27 Temmuz 1330.Devre-i talimiye ve emir kumanda müddetini bil-ikmal terfii inha olunmasına mebni 1 Kânunusani 1331'den muteberen ... ihtiyat zabit vekilliğine [Asteğmenliğe] terfii..."(33)

Görüldüğü gibi,6. Adapazarı Amele Taburu'nda İstanbullu Asteğmen Agop Efendi subay olarak görev yapmaktadır.Ayrıca,Amele Taburları'nda ihtiyaç duyulduğu zaman Müslüman erlerin de çalıştırıldığını ve bunların bir kısmının 40 yaşından büyük erler arasından seçildiğini biliyoruz.I. Ordu'ya bağlı Amele Taburları'nda,Asya ve Avrupa yakalarında çalışan toplam 26.186 erin yüzde 45,5'i Rum,yüzde 27,9'u Ermeni,yüzde 6,3'ü Yahudi ve yüzde 18,3'ü Müslümandır.(34)

Suriye Genel Valisi ve IV. Ordu Kumandanı olan Cemal Paşa Amele Taburları'nı "çöpçülük" gibi belediye hizmetlerinde bile kullanmıştır.(35) Cemal Paşa’nın Kurmay Başkanı olan General Ali Fuad Erden anılarında Amele Taburları'nın kompozisyonunu şöyle özetlemektedir:"Çöldeki bütün bu inşaat ve tesisatı yapmak için ordu mıntıkasındaki silahsız Müslümanlarla,silahlı ve silahsız Hristiyanlardan ve Musevilerden birçok amele taburları ve inşaat müfrezeleri kurulmuştu.1916 ortasında Çöl Menzil Müfettişliği'nin gücü toplam 30 bin idi." Ali Fuad Bey,bu kadar büyük işgücünün gerçekleştirdiği inşaat faaliyetini de şöyle özetlemektedir:"Bir buçuk yılda yaklaşık 600 kilometre şose [yeniden] inşa,450 kilometre şose de mükemmelen tamir" ettirilmiştir.(36)

Ermeni askerlere yönelik güvensizliğin,özellikle Sarıkamış bozgunundan ve ocak ayının ilk haftasında başlayan Rus karşı taarruzundan sonra daha da artmış olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.O dönemde,özellikle Doğu Cephesi'nde Ermeni askerlere dönük olarak çeteler tarafından imha hareketine girişildiğini biliyoruz.Özellikle,köylerin boşaltıldığı ve sivillerin tehcir edildiği 1915 yılı yaz aylarında,III. Ordu bölgesi olan Erzurum ve Erzincan'da Amele Taburları'nda çalışan Ermeni askerlerin Teşkilat-ı Mahsusa'ya bağlı çeteler tarafından infaz edildiği çeşitli kaynaklarda dile getirilmektedir.(37) Amele Taburları'nda görev yapan Ermeni askerlerin nasıl öldürüldüğü Osmanlı Meclisi'nde Aydın mebusu olan Emmanuel Emanuelidis Efendi'nin anılarında şöyle anlatılmaktadır:

"... Ortak Osmanlı vatanını savunmak amacıyla ilan edilen seferberlik dolayısıyla,binlerce Ermeni silah altına alınmıştı.Elbette bunlara silah verilmediği gibi,Rum asker arkadaşlarıyla birlikte Amele Taburları'na yollandılar.Rumlar kötü yaşam şartları nedeniyle telef olurken,Ermeniler için daha kestirme bir yol tercih edildi.[Ermeniler] dörder dörder bağlanmış halde,elli-yüz kişilik gruplar hâlinde kışlaların dışına götürülerek askerler veya jandarmalar tarafından sorgusuz sualsiz kurşuna diziliyorlardı."(38)

Buraya kadar anlattıklarımızdan yola çıkarak,Birinci Dünya Savaşı sırasında askere alınan tüm gayrimüslimlerin Amele Taburları'nda görev yaptığını söylemek yine de imkânsızdır.

Sarıkamış bozgununun üzerini örtmek isteyen Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın 25 Şubat 1915 tarihinde ordu ve kolordu kumandanlıklarına yolladığı tamimde Anadolu'nun çeşitli kentlerinde Ermenilerin isyan ettiği vurgulanmakta ve "düşmanlarımız tarafından memleket dahilinde bir ihtilal teşebbüsatı hazırlandığı" ifade edilmektedir.Tamimin 1. maddesi şöyledir:"Ermeni efrat [erler] gerek seyyar ordularda ve gerek seyyar ve sabit jandarmalarda katiyen hidemat-ı müsellahada [silahlı hizmetlerde] kullanılmayacaklar ve kumandanlar ve karargâhın maiyyet ve dairelerinde dahi istihdam olunamayacaklardır."(39)

Dikkat edilirse,tamim esas olarak Ermeni erleri kapsamakta ve subaylarla ilgili olarak herhangi bir sınırlama getirmemektedir.Çanakkale'de III. Kolordu kumandanı olan Mirliva Esat Paşa,bu tamim eline ulaştığında,kendisine bağlı olan Çanakkale Boğazı Müstahkem Mevki Kumandanlığı'na,Gelibolu'da 7. Tümen ve Maydos'taki 19. Tümen kumandanlıkları ile Eksamil'deki 4. Süvari Alayı kumandanlıklarına 5 Mart 1915 tarihinde şu emri yazar:

"1-Başkumandanlık Vekâleti celilesinden şeref mevrud olan emirname sureti âtide [emrin bir örneği aşağıda] arzedilmiştir.Bu emirname alay ve kıtaat-ı müstakil ile kumandanlarına suret-i mahremânede [gizli bir şekilde] tebliğ olunacak ve bunlar ma'dunlarına [alt kademelerdeki subaylara] tebliğ etmeyerek icabını bizzat ifa edeceklerdir.

2-Kolordu kıtaatında zaten miktarı yüzde üçe baliğ olmayan efrad [III. Kolordu'ya bağlı askeri birliklerde sayıları yüzde 3'e ulaşmayan erler] umumiyetle şüpheden ârî [uzak] görülmekte olmakla beraber Başkumandanlık vekâleti celilesi emr-i âlisinin ruhu manasında meknuz tedbiri ihtiyati nazar-ı dikkatten dûr [gözden uzak] tutulmayarak hükmü icra kılınacaktır.

3-Ermeni efradın ekserisi zâten san'atkâr olmak itibarıyla kıtaatta müsellah hidamattan [silahlı hizmetten] birer vesile ile alınarak san'atleri icabına göre kendilerine vazife verilmesi muvafıktır.

4-Bu emrin hini tatbikatında [uygulanması sırasında] sadakat ve itaatı mücerrep [bağlılıkları ve itaatleri denenmiş] olanları rencide etmeyecek [incitmeyecek] ve icraatı sezdirmeyecek surette hareket edilmelidir.Şayan-ı emniyet olmayan [güvenilmeyen] veya şüpheli addedilen efrad,hidematı gayrı müsellaha [silahsız hizmete] verilmekle beraber nazareti daime [sürekli gözetim] altında tutulmalı ve haklarında muamele-i muktaziyye [gereken muamele] ifa olunmak üzere kolorduya malumat verilmelidir."(40)

Çanakkale Cephesi'ndeki Ermeni erlerin silahsızlandırılarak geri hizmete alınması süreci bu emirle başlamış olmalıdır.(41) İlginçtir,seferberlik kararından bir hafta sonra,daha 10 Ağustos 1914 tarihinde yerel yöneticilere yollanan şifreli telgrafta,silah altına alınan gayrimüslim erlerin ellerinden silahlarının alınarak "yol hizmetinde çalıştırılmaları" gerektiği emredilmiş olmasına rağmen,Esat Paşa'nın ifadesine göre,1915 yılının Mart ayında Çanakkale Cephesi'ndeki erlerin yüzde 3'e yakını Ermenilerden oluşmaktadır.Bu sayıya Rumları,Yahudileri,Süryanileri ve diğer gayrimüslim azınlıkları ilave ettiğimiz zaman,bu cephede savaşan erlerin yüzde 6-7'sinin gayrimüslimlerden oluştuğunu iddia etmek mümkün olabilir.Tabii ki bu konuda kesin bir fikir sahibi olmak için,tarihyazımındaki askeri vesayetin kalkması ve askeri arşivlerin araştırmacılara açılmasını beklemek lâzımdır.(42)

Çanakkale Cephesi'ndeki III. Kolordu bünyesinde bir yandan Ermeni erler silahsızlandırılırken,diğer yandan da Ermeni subayların da "muharip" sınıflarda göreve devam ettiğini ve benzer görevlere atanmalarının bu tarihten sonra devam ettiğini biliyoruz.(43)

Örneğin,Ermeni erlerin silahsızlandırılması emrinin yollanmasından yaklaşık dört ay sonra ve Anadolu Ermenilerinin Suriye çöllerine sürülüp yollarda kırıma uğratıldığı günlerde,Harbiye Nezareti'nden Sadaret'e yollanan 18 Temmuz 1915 tarihli terfi listesinde,sahra topçu sınıfından İstanbullu Zoryan Efendi'nin teğmen rütbesine yükseltilmesi için onay istenmektedir:

"III. Kolordu,7. Alay,3. Taburda müstahdem İhtiyat Zabit Namzedi Zoryan Efendi,pederi Melodik [Mardig ?],[doğum yeri] Dersaadet.Duhulü 1 Mart 1330 [14 Mart 1914].Hakkında olunacak muamele:Mülazım-ı Saniliğe [Teğmen] terfii ..."(44)

Yine Harbiye Nezareti'nden yollanan 10 Ekim 1915 tarihli yazıda ise,Çanakkale'deki 4. Süvari Alayı'nda muharip sınıfta savaşan Bursalı Aram Efendi'nin de teğmen rütbesine yükseltilmesinin onayı istenmektedir:

"5. Ordu,Şimal Grubu,Erzak Nakliye Katarı Kumandan Yaveri,Zabit Vekili Aram Efendi,pederi Rupen Panosyan,Bursa.Nasbı:25 Kânunuevvel 1330 [7 Ocak 1915].Hakkında olunacak muamele:İnha olunduğu 24 Ağustos 1331 [6 Eylül 1915] tarihinden muteber olmak üzere terfian Süvari 4. Alayın 5. Bölüğü Mülazım-ı Saniliğine [Teğmen] ..."(45)

İlk bakışta son derece kesin bir emir gibi gözüken Ermeni askerlerin silahsızlandırılmasında bile Kafkas Cephesi ile Çanakkale Cephesi arasında uygulama farkları olduğu göze çarpmaktadır.Birinci Dünya Savaşı yıllarında hemen her konuda,merkezden gönderilen emirlerin her bölgede aynı şekilde yorumlanmadığı ve özellikle gayrimüslim erlerle ilgili olarak,doğudaki 3. Ordu ile Çanakkale'deki 5. Ordu arasında uygulama farklılık ları olduğu ortaya çıkmaktadır.(46) Bu bağlamda,Ermeni nüfusun Suriye çöllerine sürülmesi ve imhasıyla ilgili olarak hayata geçirilen politikaların bölgelere göre sertleştiğini veya yumuşatıldığını görüyoruz.Doğu Anadolu bölgesinde konuşlanmış olan 3. Ordu bölgesinde "olağan" olarak tespit edebildiğimiz bir uygulama,ülkenin batı bölgelerinde konuşlanmış olan 1. ve 5. ordular için "istisnai" olabilmektedir.Aynı şekilde,Suriye Valisi Cemal Paşa'nın başında olduğu 4. Ordu bölgesinde de uygulamada benzer farklılıklar göze çarpmaktadır.(47) İstanbul'dan yollanan emirlerin yerel yöneticiler açısından farklı yorumlanması demek,aynı zamanda atanmış yerel yöneticilerin -ve bazen de yerel güçlerin- İttihat ve Terakki'nin merkezdeki çekirdek kadrosuna karşı belli konularda direnç göstermesi olarak da yorumlanabilir.

Sonuç

1915'te Osmanlı ordusunda Ermeni,Rum ve Yahudi subayların ve erlerin varlığı,Çanakkale Savaşları'nın Osmanlı'nın son zaferi olmaktan çıkarılarak "Türkleştirilmesine" izin vermemektedir.Aynı şekilde,günümüzde Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı olan 2015'in yaratacağı sıkıntıları dengelemek için son yıllarda kurgulanan "İslam dünyasının Haçlılara karşı Çanakkale'deki şanlı direnişi" anlatısı da tarihsel gerçeklerle uyumsuzluğu bir yana,en azından Çanakkale Cephesi'nde gayrimüslim subay ve erlerin varlığı nedeniyle baştan sakat doğmuş olmaktadır...

***

1-Bu yazı daha geniş bir çalışmanın parçası olarak kaleme alınmıştır.Bir bölümünü ayrı olarak yayımlama fikri veren Doç.Dr.Gültekin Yıldız'a teşekkür ediyorum.Ayrıca,Yüzbaşı Sarkis Torosyan'ın anıları etrafında sürdürülen tartışma için,bkz.http://www.ayhanaktar.com
2-"Torosyan'ın Savaşçıları" başlıklı 1. sayfa haberi,Hürriyet,16 Aralık 2012.
3-Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi,Devre 1,c. 5,İçtima senesi 1,8 [21],Temmuz 1325 [1909],Ankara:TBMM Basımevi,1992,s.475-486.
4-Telgraf metni şöyledir:"Bugün dörtbin kadar ahali bir miting içtima ederek bilfiil hizmet-i askeriyede bulunmak ve muhafaza-i vatan emr-i akdesin [kutsal vatanı koruma emrinin] İslamlar gibi Kanun-ı Esasi mucibince Ermenilere de teşmili takarrür eylemiş [yaygınlaştırılması kararlaştırılmış] ve zaten ahali son derece zebun [güçsüz] sefalet [içinde] bulunmuş idüğünden bedelatın itasına [verginin ödenmesine] katiyen aciz olup bu gibi mugayir-i musavat [eşitliğe karşı] hâle şiddetle itiraz ile Kanun-ı Esasi hükmünün harfiyyen icrası[nı] talep eyler.Ahali namına:Mateos Kürkçüyan,Avedis Aginyan,G. Grasdyan,V. Vartanyan,V. Moskofyan." Bu telgraf 1908'den sonra Sivas'ta Ermeni harfleriyle Türkçe yayımlanan Antranik gazetesinin 4 Nisan 1909 tarihli nüshasında yayımlanmıştır.Bkz.Dr.Ohannes Kılıçdağı,"Torosyan'da öte yol var",Agos,4 Ocak 2013.
5-Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi,a.g.e.,s.169.
6-Gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının askeri okullara kabul edilmesi konusunda 1856 reform hareketinden beri birçok adım atılmış,fakat bu konuda kesin bir ilerleme sağlanamamıştı.Bkz. Ufuk Gülsoy,Osmanlı Gayrimüslimlerinin Askerlik Serüveni,İstanbul:Simurg Kitabevi,2000.
7-Hasan Hamid,"Gayrimüslim Teb'a-i Osmaniye'nin Hizmet-i Askeriyesi",Mülkiye,No.4,1 Mayıs 1325 [1909],İstanbul.
8-A.g.m.
9-Teğmen Sürmenyan'ın anlatımına göre,1915 yılında Doğu Cephesi'nde görev yapan Teğmen Kirkor Sarafyan,Erzurum Ilıca'da çeteler tarafından,Şahen Tatikyan ise Erzincan'da zaptiye karakolunda öldürülür.Sürmenyan'ın anıları genç araştırmacı Yaşar Tolga Cora tarafından yayına hazırlanmaktadır;bu metni yayımlanmadan önce kullanmama izin verdiği için kendisine teşekkürlerimi sunuyorum.
10-Mekteb-i Harbiye mezunlarının isimlerinin yazılı olduğu "Mezuniyet Defterleri" herhalde Ankara'da bir yerlerde kilit altında tutulduğu için hâlen araştırmacılara kapalıdır.Piyade Teğmen Sürmenyan'ın verdiği listeye göre,1912 yılı mezunu Ermeni Harbiyelilerin isimleri şöyledir:Karnig Navasartyan (İstanbullu–Sarıkamış'ta Ruslara esir düştü),Melkon,Süvari Teğmen Harutyun (Tokatlı–Tercan'da çeteler tarafından öldürüldü),Vahe Çoburyan (İstanbul),Ohannes (Maraş),Ruben (Samsun),Ohannes Aginyan (Sivaslı–Sarıkamış'ta şehit düştü) ve Kalust Sürmenyan (Erzincan)
11-Kalust Sürmenyan,Türkiye Ermenisi Askerler ve Askerlikleri (Ermenice'den çeviren:Yaşar Tolga Cora),Beyrut,1967,s.38.Sürmenyan,Zile'deki eğitim birliğinde görev yapan toplam 16 Ermeni subay,iki astsubay ve bir de silah ustasının ismini vermektedir.Savaşın başında Kafkas Cephesi'nde 100'e yakın subay,doktor ve eczacı bulunduğunu fakat savaş esnasında birçoğunun öldürüldüğünü anlatmaktadır.
12-Rober Koptaş,"Two Pastermadjian's Across the War Front:Deliberate Silences of Turkish Nationalist Historiography",14-16 Mayıs 2006 tarihleri arasında,New York Üniversitesi'nde "Fifth Workshop for Armenian/Turkish Scholarship" (WATS) başlıklı konferansta sunulan bildiri.
13-Tuğgeneral Ziya Yergök'ün Anıları:Sarıkamış'tan Esarete,1915-1920;(yay.haz.) Sami Önal,İstanbul:Remzi Kitabevi,2007,s.20.
14-Her ne kadar,Birinci Dünya Savaşı ile ilgili belgelerin çoğu ATASE depolarında kilit altında tutuluyor olsa da,İstanbul'daki Başbakanlık Osmanlı Arşivi koleksiyonlarında sınırlı sayıda Harbiye Nezareti belgesi bulunmaktadır.Bu belgede,Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın imzası ile Bab-ı Âli'ye yollanan resmi yazıda bazı subayların terfii ve kıdem alarak maaşlarına zam yapılması ile ilgili Sadaret onayı istenmektedir.Bkz.Başbakanlık Osmanlı Arşivi,İ.HB.(İrâdeler,Harbiye)175/31,9 Zilkade 1333,5 Eylül 1331 [18 Eylül 1915] tarihli belge.Bu belgeleri okuma zahmetine katlanan tarihçi dostum Doç.Dr.Abdulhamit Kırmızı'ya teşekkürlerimi sunuyorum.
15-İlgili yasal düzenleme şöyledir:"Mekteb-i Harbiyye'den ba-şehadetname neş'et edenlerin kıtaata suret-i tevzii ve istihdamlarına mütedair,22 RA 1333 [7 Şubat 1915] tarihli Kanun-u Muvakkat'ın madde-i muvakkatasına müzeyyel madde hakkında kanun muvakkat.Madde 1'e zeyl:"Seferberlik münasebetiyle kıtaata sevk ve tayin edilen Mekteb-i Harbiye talebesi yalnız bu seferberliğe mahsus olmak üzere 25 Kânunuevvel 1330 tarihinde zabit vekilliğine ve işbu tarihte zabit vekili nasb olunanlardan tarih-i mezburdan itibaren dördüncü ay nihayetinde ispat-ı liyakat edenler mülazım-ı saniliğe [teğmen] terfi olunurlar." Bkz.Takvim-i Vakayi,No.2168,28 Nisan 1331 [11 Mayıs 1915].
16-Hukuk Fakültesi son sınıf öğrencisi iken silah altına alınarak Harbiye'deki "İhtiyat Zabitleri Alayı"na katılan Vasfi Şensözen gayrimüslim yedek subaylar hakkında şunları söylüyor:"Yine,burada söylenmesi gereken bir gerçek vardır ki o da bölüklerimizde Rum,Ermeni ve Yahudi gençlerin de bulunduğudur.Leon Efendi,Kadmus Efendi,Minas Efendi gibi arkadaşları anımsarım,onlar da Türk erlerine talim öğretmeni oldular ve sonra cephelere giderek,bizlerle aynı şartlar altında savaşa katıldılar.Tabiatıyla vurulanlar,ölenler de olmuştu." Bkz.Vasfi Şensözen,Birinci Dünya Savaşı Yılları ve Kafkas Cephesi Anıları;(yay.haz.) Saro Dadyan,İstanbul:Okuyan Us Yayınları,2013,s.42.
17-İ.HB 164/27, 25 Kânunuevvel 1330 [7 Ocak 1915] tarihli yazı.
18-İ.HB 166/85,1333,Rebiyülâhır 19 [6 Mart 1915] tarihli yazı.
19-Bu konudaki en yeni çalışma için,bkz.Arsen Yarman,Ermeni Etıbba Cemiyeti,1912-1922:Osmanlı'da Tıptan Siyasete Bir Kurum,İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2014.
20-Şahap Erkoç ve Aykut Kazancıgil,"Osmanlı Ordusunda Birinci Dünya Savaşı'nda 3 Teşrinisani 1330-3 Nisan 1333 tarihleri arasında (1914-1917) şehit olan sağlık subaylarının listesi",Tıp Tarihi  Araştırmaları,Sayı 10,Haziran 2001,s.72-88.Bu makaleye dikkatimi çeken eski öğrencim,Yrd.Doç.Dr. Fatih Artvinli'ye teşekkürlerimi sunarım.
21-Arsenian'ın anılarının özeti için bkz.Hagop Arsenian ve Arda Arsenian Ekmekji,"Surviving Massacre:Hagop Arsenian's Journey to Jerusalem,1915-1916" Jerusalem Quarterly,Sayı 49,Bahar 2012,s.26-42.
22-Dr.Cebeciyan gibi birçok Ermeni subayın ailelerinin tehcir edildiğini haber aldıktan sonra resmi makamlara verdikleri dilekçeler Osmanlı Arşivleri'nde hâlen okuyucuya açıktır.Örneğin,Çanakkale Cephesi'nde savaşan XVII. Kolordu,Birinci Seyyâr Hastanesi Eczacı Muavini Asteğmen Kirkor Efendi'nin annesi,kızkardeşi ve beş çocuğu,kendisine haber verilmeden Afyon Bolvadin'e sürülmüştür.Bunun üzerine üst makamlara dilekçe veren Kirkor Efendi'nin ailesinin durumu Dahiliye Nezareti'ne sorulmuştur.Afyonkarahisar Mutasarrıfı'ndan alınan telgrafta,Kirkor Efendi'nin ailesinin Afyon'un Çay ilçesinden daha ileriye sevkedilmemeleri konusunda ilgili kaymakamlıklara emir verildiği anlaşılmaktadır.Bkz.BOA.DH.EUM.2. Şube,20-57.20 Nisan 1332 [3 Mayıs 1916].Bu belgeyi benimle paylaşan Prof.Dr.Taner Akçam'a müteşekkirim.
23-Dr.Avedis Cebeciyan'ın günlüğü Ermeni harfleri ile Türkçe olarak yazılmış ve 1986 yılında Batı Ermenice'sine çevrilerek Halep'te yayımlanmıştır.Dr.Meline Anumyan tarafından yapılan Türkçe özet için bkz.http://akunq.net/tr/.
24-Gregoryen Ermenilerin Noel yortusu her yıl 6 Ocak tarihinde kutlanır.Dolayısıyla,Yüzbaşı Torosyan 1918 yılı Ocak ayının ilk haftasındaki Noel yortusundan bahsetmektedir.
25-Yüzbaşı Sarkis Torosyan,a.g.e,s.225-226.
26-Önceleri İzmir Menemen'de bulunan 46. Piyade Tümeni,1916 yaz aylarında önce İstanbul'da Tarabya-Rumelihisarı arasında konuşlanır.Daha sonra,11 Teşrinisani (24 Eylül) 1916 tarihinden itibaren,kademeli olarak 12609 insan,9858 tüfek,12 ağır makineli tüfek,192 kılıç 16 top ve 2150 hayvan mevcuduyla XX. Kolordu'nun parçası olarak,Makedonya Cephesi'nde Serez'e yollanmıştır.Fazıl Karlıdağ&Kâni Ciner,Birinci Dünya Harbi:Avrupa Cepheleri,Makedonya Cephesi,c. VII,3. Kısım.Ankara:Genelkurmay Başkanlığı yayını,1967,s.40.
27-Altında Albay Mahmut Beliğ (Uzdil) Bey'in imzası ve 46. Fırka Kumandanlığı'nın mührü olan yazı şöyledir:"Emniyeti Umumiye Müdürüne,46. Fırka Seyyar Hastanesi operatörü mükellef Yüzbaşı Paşabekyan Efendi ailesini beraberinde Dersaadet'e getirmiş olduğu ve bu kere hamile bulunduğu hasebiyle ve be-tekrar İzmir'deki hanesinde validesi nezdine iade edeceği vuku-ı müracaatından anlaşıldığı cihetle müdüriyeti aliyyenizce vesika itası zımnında lazım gelen muamelenin ifasına müsaade bulunulması müsterhamdır." Bkz.DH.EUM.2.Şb 28/1,1334 Zilkade 17 [15 Eylül 1916].Bu yazışmaya dikkatimi çeken Prof. Suavi Aydın'a teşekkür ediyorum.
28-Dr.Paşabekyan'ın eczacı olan kardeşinin torunu ve Fransa'da yaşayan Sn. Patrick Paschabezian ile 23 Mart 2013 tarihinde yapılan telefon görüşmesi.
29-Seferberlik kararı hakkında bkz.Yiğit Akın,"The Ottoman Home Front during World War I:Everday Politics,Society,and Culture",yayımlanmamış doktora tezi,Ohio State University,2011,s.20-73.
30-DH.ŞFR 43/214,28 Temmuz 1330 [10 Ağustos 1914] tarihli Dahiliye Nezareti Müsteşarı Ali imzalı şifreli telgraf.
31-Konsolos Moynihan'dan İstanbul'daki İngiliz elçisine,İngiliz Milli Arşivleri,FO 195/2460.E273.
32-Diyarbakır Valisi Dr.Reşid Bey'in 31 Ağustos 1915 tarihinde Dahiliye Nezareti'ne yollamış olduğu şifreli telgrafta Diyarbakır'da tehcirden muaf tutulan Ermenilerle ilgili şu bilgiler vardır:"Vilayet dahilindeki nüfus-ı umumiyeleri 56 bin'e baliğ olan Ermenilerden,ordudan talep edilen levazımatın imali için bizzarure muvakkaten [mecburen geçici olarak] alıkonulan 200 kadar sanatkârdan başka kimse kalmamıştır." Bkz.DH.ŞFR 486/89,31 Ağustos 1915 tarihli şifreli telgraf.(Altını ben çizdim -A.A.)
33-İ.HB 179/12,1334 S 21 [29 Aralık 1915]
34-Cengiz Mutlu,Birinci Dünya Savaşında Amele Taburları,1914-1918,İstanbul:IQ Yayıncılık,2007,s.49-54.
35-Savaş sırasında Kudüs'te bulunan İhsan et-Tercüman günlüğünde 22 Nisan 1915 tarihinde şunları yazmıştır:"Amele Taburu kurulduğunda içerisinde Hristiyan ve Yahudilerden ve sayısı on-yirmiyi geçmeyen Müslümanlardan başka kimse yoktu.Sonra Çöpçü Taburu kuruldu.Bu taburda Müslümanlardan kimse yoktu." Bkz.İhsan et-Tercüman,Çekirge Yılı:Kudüs,1915-1916;(inceleme ve notlar) Selim Temari,İstanbul:Klasik Yayınları,2012,s.136.
36-Ali Fuad Erden,Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları,İstanbul:İş Bankası Yayınları,2003,s.113-119.
37-Raymond Kévorkian,The Armenian Genocide:A Complete History,Londra:I.B. Tauris,2011,s.310.
38-Emmanuil Emmanuilidis,Osmanlı İmparatorluğu'nun Son Yılları,İstanbul:Belge Yayınları,2014,s.148.
39-Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,Sayı 85,Ekim 1985,Ermeni Belgeleri-Özel Sayı 3,Ankara:ATASE Yayını,s.23-24.
40-Yanyalı Esat Bülkat [1862-1952],"Üçüncü Kolordu Kumandanlığına tayin olduğum 25 Kânunuevvel 1329/7 Kânunusani 1914'ten [7 Ocak 1914] Birinci Ordu Kumandanlığı'na tayin olduğum 3 Teşrinisani 1331/16 Teşrinisani 1915 [16 Kasım 1915] tarihine kadar Hatıratım" 1950,s.451-452.(Altını ben çizdim-A.A.)
41-Esat Paşa'nın gizlilik içinde kimseyi incitmeden uygulanmasını istediği Ermeni askerleri silahsızlandırma operasyonu Ermeni subaylar arasında duyulmuş olmalıdır ki,1915 yılı Mayıs ayının ortasında yaşadıklarını anlatırken Teğmen Torosyan anılarında şunları yazmaktadır:"Büyük çaplı katliamların planlandığını ve Ermeni nüfusunun imha edileceği veya ülke içlerine doğru sürülüp köle haline getirileceğine dair söylentiler vardı.Devlet hizmetinde çalışan tüm Ermeni memurlar görevlerinden alınmıştı.Resmi bildirilere göre Ermeni askerlerin silahlarını bırakmaları ve sivil Ermeniler gibi aynı muamelelere tabi olmaları gerekiyordu." Bkz.Yüzbaşı Sarkis Torosyan,a.g.e.,s.147-148.
42-Emekli Albay İsmet Görgülü'nün kitabının kaynakça kısmında listesi verilen ATASE Başkanlığı Kütüphanesi'ndeki birlik (tümenve alay) tarihçelerinin okuyucuya açılması bile bu konuda fikir sahibi olmak için yeterli olabilir.Görgülü'nün kaynakçasından ATASE'de 116 adet birlik tarihçesinin yazılmış olduğu anlaşılmaktadır.Bkz.İsmet Görgülü,On Yıllık Harbin Kadrosu,1912-1922,Ankara:TTK,1993,s.316-318.
43-Çanakkale'de savaşmış olan Kayserili Rum Yedek Subay Sokrat İncesu'nun anıları için bkz."Birinci Dünya Savaşı'nda Çanakkale-Arıburnu Hatıralarım (1964)",Çanakkale Hatıraları,c. 1,İstanbul:Arma Yayınları,2001,s.297-353.
44-İ.HB 172/69, 5 Temmuz 1331 [18 Temmuz 1915] tarihli yazı.
45-İ.HB 175/30,27 Eylül 1331 [10 Ekim 1915] tarihli yazı.Dikkat edilirse,bu atamada bir anlamda "geri hizmet" olan "erzak nakliye" işlerinde çalışan Aram Efendi,Çanakkale'deki 4. Süvari Alayı'ndaki "muharip" göreve atanmıştır.
46-İlginçtir,30 Eylül 1917 tarihinde Yıldırım Orduları bünyesinde Sina Cephesi'nde savaşan XX. ve XII. kolordular ile Birü's-sebi Grubu'nda bulunan yaklaşık 40 bin askerin etnik kökenine göre dağılımının dökümünü veren Yıldırım Orduları Kurmay Başkanı Yarbay Hüseyin Hüsnü Emir (Erkilet),dağılımda Türk,Arap ve "diğer milletler" kategorilerini kullanmaktadır.Bu birliklerin mevcudu içinde "diğer milletlerin" oranı yüzde 3 ile yüzde 9,5 arasında değişmektedir.Harbiye Nezareti'nin bu kategorileri kullanarak askerleri sınıflandırması ilginçtir.Bkz.Hüseyin Hüsnü Emir Erkilet,Yıldırım,Ankara:ATASE yayını,2002,s.346.
47-Bu konuda bkz.Hilmar Kaiser,"Regional resistence to central government policies of Ahmed Djemal Paşa,the governors of Aleppo,and Armenian deportees in the spring and summer of 1915",Journal of Genocide Research,c. 12,Sayı 3-4,Eylül-Aralık 2010,s.173-218.Bu makale ile ilgili eleştirel bir değerlendirme için bkz.Wolfgang Gust,"The Question of an Armenian Revolution and the Radicalization of the Committee of Union and Progress toward the Armenian Genocide",Genocide Studies and Prevention,c. 7,No.2/3,Ağustos-Aralık 2012,s.251-264.

*Prof.Dr.Ayhan Aktar,Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusunda Ermeni askerler,Toplumsal Tarih,Sayı:255,Mart 2015,s.30-38.


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder