16 Mart 2014 Pazar

Gre Amer Höyüğü Kazısından Armenia Kralı II. Artavazdes'in Sikkesi/Oğuz Tekin**

Marcus Antonius,Romalıların Parthia'yı istila planlarıyla ilgili Artavazdes'le görüşmek istediklerini belirterek Artavazdes'i Nikopolis'e çağırdı ancak Artavazdes bunun bir komplo olmasından şüphelenerek bu çağrıya olumlu yanıt vermedi.Bunun üzerine Marcus Antonius Armenia Krallığı'nın başkentine ilerleyip kralı,eşini ve iki oğlunu esir aldı.Antonius tüm Armenia'yı işgal etti.Kral Artavazdes Mısır'a götürülerek orada öldürüldü.

Gre Amer,Batman'da Garzan Çayı kenarında yer alan ve Ilısu Baraj Gölü suları altında kalacak olan höyük yerleşimlerinden biridir.(1) Bu nedenle 2009 yılında Batman Müze Müdürlüğü'nün idari başkanlığında ve Koç Üniversitesi'nden Yrd.Doç.Dr. Gül Pulhan'ın bilimsel başkanlığında höyükte arkeolojik kurtarma kazılarına başlandı.M.Ö. ikinci binyıl ile M.Ö. beşinci yüzyıl arasındaki (kabaca Orta Tunç'tan Akhaimenid dönemine) izlerin takip edilebildiği höyükte iki de sikke ele geçti.Bu sikkelerden biri,höyüğün en üst tabakasının üzerinde,yüzeye yakın bir yerde bulunan Armenia Kralı II. Artavazdes'e (M.Ö. 55-34) ait bronz bir sikkedir.Her ne kadar sözkonusu sikkenin höyükteki yerleşimlerle doğrudan bir ilişkisini saptamak şimdilik zor olsa da Armenia Krallığı'nın başkentlerinden Tigranokerta'nın Gre Amer Höyüğü'ne yakınlığı gözönüne alınırsa(2) sikkenin burada bulunmasının doğal olduğu söylenebilir.

II. Artavazdes,II. Tigranes'in oğlu olup iyi eğitimli bir kişiydi.Eski Yunan kültürüne meraklıydı.(3) Kral unvanını taşıdığı,bastırmış olduğu sikkelerde geçen Bασιλευς unvanıyla da açıktır.Artavazdes genelde Romalılarla iyi ilişkiler içinde olmuş,hatta Roma Generali Crassus'u,Armenia topraklarından geçerek Parthia'yı istila etmesi için teşvik de etmişti.Ancak Parth Kralı II. Orodes,M.Ö. 53'te Roma Generali Crassus'u Karrhai'da (Harran) yenilgiye uğrattıktan sonra bu kez Armenia'yı istila etti ve II. Artavazdes'i Parthların tarafında yer almaya zorladı.(4) II. Artavazdes bundan böyle Romalılar tarafından kendilerine muhalif bir kişi olarak algılanmaya başlandı.Bundan sonraki olaylar hakkında tarihçi Tacitus ayrıntılı bilgi vermektedir.(5) Marcus Antonius,Romalıların bir kez daha Parthia'yı istila etmek teşebbüsünde bulunacaklarını ve istila planlarıyla ilgili Artavazdes'le görüşmek istediklerini belirterek onu Nikopolis'e çağırdı;ancak Artavazdes bunun bir komplo olabileceğini düşünerek bu çağrıya olumlu yanıt vermedi.Bunun üzerine Marcus Antonius Armenia Krallığı'nın başkenti Artaksata'ya ilerledi;kralı,eşini ve iki oğlunu esir aldı.Antonius,onun yerine oğlu II. Artaksias'ı Armenia tahtına geçirdi;ancak daha sonra o da Parthlara sığındı.Antonius böylece tüm Armenia'yı işgal etti ve büyük bir ganimet ele geçirdi.Bundan böyle Armenia tamamen Roma kontrolüne geçti.Antonius,Armenia'nın Roma egemenliğine geçmesinin anısına Armenia Devicta (Armenia Ele Geçirildi) lejandlı sikkeler bastırdı.(6) Antonius daha sonra,esir tutulan Artavazdes'i Aleksandreia'ya (Mısır,İskenderiye) götürdü ve altın zincirlere bağlı kralı zafer alayında teşhir etti.Aleksandreia'da tutsak bir hayat geçiren Artavazdes kısa bir süre sonra Marcus Antonius ile işbirliği içinde olan Ptolemaioslar Kraliçesi VII. Kleopatra'nın da talebi üzerine başı kesilerek öldürüldü;oğulları ise Roma'ya gönderildi.(7)

Gre Amer kazısı 2013 sezonunda ele geçen ve Batman Müzesi'nde muhafaza edilen II. Artavazdes'e ait bronz sikkenin teşhis ve tanımı ise arka sayfadaki gibidir:

II. Artavazdes'in gümüş (tetradrahmi ve drahmi) ve bronz (khalkous) sikkeleri başkent Artaksata'da (Ermenistan'da Artashat) basılmıştır;ancak her iki metalden de günümüze kalan sikkelerinin sayısı fazla değildir.(8) Kralın bronz sikkeleri iki seri altında basılmış olup her iki seride de ön yüzde kralın tiaralı başı resmedilmiştir;başın arkasında genellikle bir A harfi yer alır.Arka yüzlerde ise bir seride Nike (Victoria) yer alırken diğer seride palmiye yer alır.Yazı,her iki seride de aynıdır:BACIΛEΩC BACIΛEΩN APTAY-AZΛOY [=Krallar Kralı Artavazdes'in (sikkesi)].Artavazdes'in bronz sikkelerinin birimi tetrakhalkous (dört-khalkous) olup teorik ağırlıkları 8.60 gramdır;ancak günümüze kalanlar ortalama beş-altı gram ağırlığındadır.Bazı yayınlarda arka yüzdeki Nike'nin ileri uzattığı sağ elinde taç tuttuğu belirtilse de,Gre Amer kazısında bulunan sikkede olduğu gibi,çoğu sikkede taç belirsizdir...

***

*Sikkeyi yayımlamama izin veren Sn. Gül Pulhan'a teşekkür ederim.[O.T.]
1-Gre Amer hakkında bkz. Gül Pulhan,"Ilısu Baraj Alanında Bir Kurtarma Kazısı:Gre Amer Höyük,Batman",Mimar.İst 39 (Bahar 2011),s.102-108;Gül Pulhan,"Gre Amer'de Ayakta Kalmak",Fener Koç Üniversitesi Araştırma Dergisi,sayı:7,2012,s.40-42;Gül Pulhan,"Gre Amer Höyük/Batman:Pers İzi",Arkeoatlas 2013,s.126-131;Gül Pulhan&S.R. Blaylock,"New Excavations at the Late Bronze Age and Iron Age Site of Gre Amer on the Garzan River,Batman";(der.) K. Aslıhan Yener,Across the Border Late Bronze-Iron Age Relations Between Syria and Anatolia,Proceedings of a Symposium Held at the Research Center of Anatolian Studies,Koç University,Istanbul May 31-June 1,2010.Leuven:Peeters Publishers,Ancient Near Eastern Studies 42,2013,s.393-419.
2-Tigranokerta'nın lokalizasyonu kesin değildir;Silvan veya Erzen/Arzan önerilmektedir:C.F. Lehmann-Haupt,s.v. "Tigranokerta",RE XI. Halbband (1936);T. Sinclair,"The Site of Tigranocerta I",Revue des études arméniennes 25 (1994-1995),s.183-253;A. Plontke-Lüning,s.v. "Tigranokerta",DNP 12/1 (2002);G.M. Cohen,The Hellenistic Settlements in the East from Armenia and Mesopotamia to Bactria and India,University of California Press,Berkeley,Los Angeles,London,2013,s.50-51.
3-Plutarchus,Parallel Lives,"Life of Crassus",XXXIII.1-2.
4-Plutarchus,Parallel Lives,"Life of Crassus",XIX,XXII,XXXIII.
5-Tacitus,Annales,XLIX,39-40.
6-P.Z. Bedoukian,s.28.
7-Cassius Dio,Roman History,LI.5.5.
8-II. Artavazdes sikkeleri için bkz. P.Z. Bedoukian,Coinage of the Artaxiads of Armenia,Royal Numismatic Society,London,1978,s.25-28 ve s.69'da no. 129-135;Y.T. Nercessian,Armenian Coins and Their Values,Armenian Numismatic Society,Special Publication no. 8,Los Angeles,1995,no. 125-132;A. Mousheghian&G. Depeyrot,Hellenistic and Roman Armenian Coinage (1st c.-1st. C.AD),Wetteren,1999,s.44 ve 166-167'de no. 113-118.

**Oğuz Tekin,Gre Amer Höyüğü Kazısından Armenia Kralı II. Artavazdes'in Sikkesi,Toplumsal Tarih,sayı:243,Mart 2014,s.[40-42].

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder