2 Ekim 2012 Salı

Houshamadyan Projesi*:Osmanlı Ermenilerinin Tarihine Yeni Bir Yaklaşım/Elke Hartmann

Houshamadyan,bir internet projesi olarak Osmanlı Ermenilerinin şehir ve köy hayatını yeni bir bakış açısıyla değerlendirmek üzere,2010 yılında bir grup Ermeni ve Osmanlı tarihçileri ile görsel sanatlar alanında çalışanlar tarafından Berlin'de başladı.

Houshamadyan hayata geçmeden önce,Ermeni tarihi,deneyimi,hafızası ile Osmanlı İmparatorluğu ve tarihyazımındaki boşluklar hakkında konuşarak yıllarımızı geçirmiştik.Genel olarak Küçük Asya'nın doğusunun yakın tarihi hakkında pek az şey bildiğimizi farkettik.Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan Ermenilerin (sadece Doğu Anadolu,yani tarihi Batı Ermenistan'da değil) günlük hayatı,kültürü çok az çalışılmış bir konuydu.Gerek Ermeni gerekse Osmanlı tarihyazımındaki boşlukları belirledik:Ermeni tarihyazımı Batı Ermenilerinin hayatının Osmanlı bağlamını ve 1915 öncesi halk kültürünü göz önünde bulundurmuyordu.Türk tarihyazımı ise devlet perspektifini üstlenerek Osmanlı Ermenilerinin bakış açısını dışarıda bırakıyordu.Aynı durum Avrupa'daki ve ABD'ndeki Osmanlı çalışmaları için de geçerliydi.Kanaatimizce eksik halka,Ermenice kaynakların kullanımıydı.

Osmanlı Ermenilerinin günlük hayatı,ekonomisi,Ermeni olmayanlarla ilişkileri,Osmanlı Devleti ile ilişkileri,popüler kültürleri,müzikleri,yerel dilleri hepsi "Houshamadyan" isimli hatıra kitaplarında toplanıyordu.Bu kitaplar 1915'ten kurtulanların kaleme aldıkları son derece zengin kaynaklardı.Sözkonusu derlemeler Osmanlı bağlamı içinde Ermenilerin Felaket'ten önceki hayatlarını da anlatıyordu;bu kaynaklarda Ermenilerin Türkçe ya da Kürtçe söyledikleri şarkılar dahi bulunuyordu.Kısaca Osmanlı Devleti'nin imparatorluk ortamında milliyetçi bir bakış açısıyla hiç "saf" olmayan,tam tersi modern sosyal bilimlerin diliyle "hibrit" diyebileceğimiz,iç içe geçmiş,birbirini etkileyen ve karışık toplumsal ortamını aktarıyordu.Houshamadyan Projesi'ne başlarken amacımız Ermenice kaynakları Osmanlı çalışmalarında kullanılabilen kaynaklar haline getirmekti.Çünkü Osmanlı tarihçiliğinin çoklu bir perspektif ve disiplinlerarası doğasının en temel sorunlarından biri çok etnili,çok dilli ve çok dinli bir toplumun ve devletin tarihini yazarken pek çok dile de hakim olmanın gerekliliğiydi.Osmanlı tarihçiliğinde böyle bir perspektife sahip olan tarihçiler olarak bu yeni perspektifin bir parçası olmayı,Osmanlı tarihçileri,Türk akademisyenleri ve akademik kurumlarıyla işbirliği yaratmak istedik.İkinci amacımız Ermenilerin,Batı Ermenistan'daki şehir ve köy hayatlarının 1915 öncesinde nasıl olduğunu ve bu hayatın nasıl hatırlandığına ilişkin bir yeniden inşa süreci başlatmaktı.Böylelikle Houshamadyan tüm dünyada,kendi tarihleri ve kimlikleri üzerine düşünen Ermenilerin,bu çok katmanlı tarihlerinden doğan bilgiye de ulaşabilmelerini ve bu çerçevede yeniden düşünmelerini amaçlıyor.Üçüncü olarak,bir zamanlar Ermenilerin yaşadıkları topraklarda yaşayanlarla çok yönlü bir diyalog geliştirmekti.Houshamadyan Projesi,bilimin ve özellikle de mikro tarihçiliğin açtığı yapıcı diyalog yoluna,karşılıklı bir anlayışla farklı bakış açılarını biraraya getirerek tartışabilme gücüne inanıyor.Bu bakımdan Houshamadyan Projesi bütün Türklere,Kürtlere,Ermeni büyükannelerden doğan torunlara ya da Müslüman göçmenlere kendi hafızalarını,bakış açılarını,hikâyelerini ve bunlara ilişkin materyallerini paylaşmak için açık bir davet niteliği taşıyor.

Houshamadyan'da Yer Alan Konular

Houshamadyan Osmanlı Ermenilerinin hayatı ve kültürün temelinde geniş bir yelpazeyi kapsıyor.Web sitesi on temel konu ile onların alt başlıkları etrafında yapılandırıldı.

1-Yerel (coğrafya,nüfus hareketleri,tarih)

2-Sosyo-ekonomik yapı (etnik gruplar arası ilişkiler,yerel yönetim ve cemaat yönetimi)

3-Ekonomi (ticaret,tarım,endüstri,pazar,sendikalar)

4-Din (dini kurumlar,kilise ve kutsal hac yerleri,kutlamalar,doğum/vaftiz,evlilik,cenaze)

5-Yerel özellikler (mutfak,kıyafetler,el sanatları,oyuncaklar,geleneksel tıp,şarkılar ve danslar,ev ve mimari,inançlar,dil ve lehçeler)

6-Sözlü gelenek (deyişler,masallar,efsaneler,halk ozanları)

7-Edebiyat (edebi eserler)

8-Siyasi hayat (örgütler,siyasi partiler,fedailer,Osmanlı Anayasası)

9-Eğitim ve spor (eğitim kurumları,eğitim birlikleri,fiziksel eğitim)

10-Kültürel hayat (basın,matbaalar,tiyatro grupları,korolar,orkestralar)

Web sitesinde aranan bilgiyi bulmanın bir diğer yöntemi,bölgesel kategorizasyon.Kullanıcı haritanın üzerinde ilgilendiği bölgeye tıklayıp istediği bölge ile ilgili bilgilere ulaşabilir.Her bölgenin altında farklı başlıklar ve konular yer alıyor.Palu,Maraş ve Harput bölgeleri ile ilgili bilgiler şu anda mevcut.Pek çok bölge ile ilgili fotoğraflar bulmak da mümkün.Houshamadyan'ın e-mail grubuna üye olunduğu takdirde siteye eklenen en son bilgileri de takip etmek mümkün.

Kaynaklara Ulaşmak,Bağlantıları Kurmak

Başlangıç olarak Ermenilerin yazdıkları hatıra kitaplarına yoğunlaştık.Bunlar bizim temel kaynaklarımız oldu.Bu kitapları kitapçılardan,özel koleksiyonlardan,Almanya,Büyük Britanya,Fransa,ABD,Ermenistan,Suriye,Lübnan ve Türkiye'den topladık.İkinci önemli kaynak sistematik olarak topladığımız fotoğraflar ve kartpostallardı.Bunlardan bazıları eski seyahatnamelerde yayınlanmıştı.Bunları büyük devlet kütüphanelerinde ve özel kütüphanelerin koleksiyonlarında bulabildik.Bazıları ise bugüne kadar yayınlanmış değil.Bunların yanı sıra Houshamadyan özel koleksiyonlardan,daha spesifik konularda çalışan kütüphanelerden ve arşivlerden de materyaller elde etti.En önemli kaynaklarımızdan biri ise insanların dünyanın dört bir yanından bize yolladıkları aile fotoğrafları oldu.

Böylece Houshamadyan web sitesi sürekli büyüyen bir ağ olarak,dünya çapında sanal bir buluşma merkezi haline geliyor.Aileler,orijinallerini muhafaza ederek bizlere gönderdikleri fotoğraflar,mektuplar,günlükler,ses kayıtları gibi otobiyografik kaynaklarla önemli bir bilgi birikiminin parçası oluyorlar.Bazı durumlarda bu arşiv materyallerini sağlayanlar kendi aile büyüklerinden kalan kaynakların içeriğini anlamıyorlar çünkü kaynakların yazıldığı dillere hakim olamayabiliyorlar ya da kaynakların bağlamını anlamak mümkün olmuyor.Bu kaynakları tercüme etmek ve onları ortaya çıktıkları bağlama oturtmak Houshamadyan'ın "nesilleri birbirine bağlama",kopmuş bağları yeniden oluşturma işinin bir parçası oluyor.

Web sitesindeki kişisel materyallerin pek çoğu Ermenilerin gönderdikleri kaynaklardan oluşuyor.Fransa,ABD,Almanya,Türkiye,Lübnan,Suriye ve diğer ülkelerde bulunan Ermeniler kendi kişisel arşivlerindeki bilgileri bizlerle paylaştılar.Çoğu,kendi kütüphanelerinde bulunan nadir kitapları bizlerle paylaştılar.Bu kaynaklara başka türlü ulaşma imkânımız olamazdı.Şu ana kadar projeyi sadece Ermenilerin bağışlarıyla sürdürdüğümüzü de belirtmek isteriz.Yıllık bütçemizin üçte ikisi üç temel bağışçıdan sağlanıyor.Bunula birlikte projenin sürdürülebilirliği açısından maddi kaynaklar halen önemli bir sorun olarak durmaya devam ediyor.

Şu anda günlük olarak yaklaşık 1.000 kişi sitemizi ziyaret ediyor.Bu ziyaretçilerin büyük bir çoğunluğu Türkiye'den,özellikle de İstanbul dışından...İkinci önemli ziyaretçi kitlesi ise ABD'nden...Her bir okurun küçük de olsa yapacağı katkı son derece kıymetli.Bununla birlikte projeyi desteklemenin farklı yöntemleri de var;pek çok farklı uzmanlık alanından gelen Ermenilerden oluşan ve araştırmalarımız sırasında karşılaştığımız çeşitli sorunları danıştığımız bir uzmanlar ağımız var.Örneğin farklı bölgelerin Ermenice lehçelerini,deyişlerini bilen,belli bölgelerde Türkçe ya da Kürtçe sözcük ya da deyişlerin Ermenice içinde nasıl kullanıldığını bilen ya da tarım,mimari ya da el sanatları alanında kullanılan eski terminolojiye hakim Ermenilerden oluşan bir ağ bu.Bireysel ve kurumsal olarak Ermenilerin bir diğer önemli katkısı projenin farklı coğrafyalarda bilinmesini,tanınmasını sağlamak ve özel koleksiyonlarını bizlerle paylaşmalarını sağlamak oldu.Türkiyeli Ermeniler de bu bağlamda katkılarını sundular;eski aile fotoğraflarını,materyal kültür miraslarını bizlerle paylaştılar.Bazıları kitaplarını verdiler.Aras Yayıncılık'ın yayımladığı kitaplardan da yararlandık.

Çok önemli bir katkı ise Anadolu'da yaşamakta olan Ermeni olmayanlardan geldi.Türkiye'nin çeşitli yerlerinde yaşayan Müslümanlardan da,aynen Ermeniler gibi,bizlerle bağlantı kuran ve fotoğraflarını bizlerle paylaşanlar oldu.Türkiye'den pek çok kullanıcı Türkçe ve İngilizce ile web sitesine yorumlar yaptı.Türk,Kürt ve ailesinde Ermeniler bulunan pek çok kişi,bu projeye müteşekkir olduklarını ve ellerinden gelen yardımı yapacaklarını ifade eden mesajlar gönderdiler.Türkiyeli kullanıcılar web sitesinin içeriğinin Türkçeyle de erişilebilir olmasını istediler.Web sitesinin Türkçe olarak da hazırlanmasının öneminin en başından beri farkındaydık,çünkü Türkiye'nin dört bir yanından insanların ilgileneceğini biliyorduk.Fakat bu iş için şu ana kadar maddi bir kaynak bulamadık.Web sitesinin içeriğinin Türkçe olmasını çok önemsiyoruz ve ancak bunu da yapabildiğimiz takdirde projenin amacına ulaşabileceğini düşünüyoruz...

*http://www.houshamadyan.org/

**Elke Hartmann,"Houshamadyan Projesi:Osmanlı Ermenilerinin Tarihine Yeni Bir Yaklaşım",(çeviri) Talin Suciyan,Toplumsal Tarih,sayı:222,Haziran 2012,s.8-10.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder