6 Haziran 2012 Çarşamba

1965 Yılında Kayseri Ermeni Cemaati/Rıfat N. Bali*

Kayseri,Ermenilerin İstanbul'a gitmek için para biriktirmek üzere durakladıkları bir istasyon olma yolundaydı.Bu kişiler muhtemelen İstanbul'da kalmayacak ve bir yabancı ülkeye göç edeceklerdi.Gülbenkianlar gibi varlıklı tüccar aileleri çok uzun zaman önce göç etmişlerdi.Dahası,hükümet Ermenice eğitime izin vermemektedir.Bu şartlarda Papaz Kirkor,yeterli para olsa bile,kiliseyi tamir etmek için bir sebep ve bu bölgedeki cemaatinin geleceği için küçük bir umut bile görmüyor.

Aşağıda çevirisi yayınlanan vesika,Ankara'daki Amerikan Büyükelçiliği Müşaviri'nin Kayseri'yi ziyaret etmesinden sonra hazırladığı bir rapor.1965 yılı,1915 Ermeni tehciri sırasında yaşanan "Büyük Felaket"in ellinci yıldönümü olup,bütün dünyada gösteri ve konferanslarla anılmaktaydı.Bu gösteri ve anma toplantıları nedeniyle Türk basını "Ermeniler" konusuna geniş yer ayırmaktaydı.(1) İşte bu nedenle Amerikan Büyükelçisi Müşaviri Philip Clock Orta ve Doğu Anadolu'da yaşayan Ermenilerin durumu hakkında bir fikir edinmek için Kayseri'yi ziyaret edecek ve aşağıda çevirisi sunulan raporu hazırlayacaktı.(2)

Kayseri'deki Ermeni Cemaatinde

"Pazar sabahı saat 08:00'de Kayseri'deki Ermeni Kilisesi'nde Papaz Kirkor,Ermeni-Gregoryen ayininin eski ilahilerini söylemeye başladı.Şakırdayan ziller ve yakılan tütsüler eşliğinde monoton bir şekilde okunan bu ilahiler,İncil'den sahneleri tasvir eden üç dev mihrap paneli,Papaz Kirkor'un altından tahtı,çok sayıdaki rahip yardımcısı ve mumlar müthiş bir dekor oluşturuyordu.Yine de bu sahnede çöküşü gösteren bir hava vardı.Geçmiş bir zamanda zengin bir şekilde dokunmuş olan Papaz Kirkor'un cüppesi şimdilerde eprimiş,hatta yer yer delinmişti.Gülbenkianlar gibi Kayserili Ermeni tüccar ailelerinin zenginliğini hatırlatan ve bir ondokuzuncu yüzyıl yapısı olan kilise şimdi ihmal edilmiş ve restorasyona muhtaç bir haldeydi.Yerde,iki sıra renkleri solmuş halıların üzerinde diz çöken cemaatin (bir camiide olduğu gibi yer halılarla kaplıydı) fakirleşmiş bir durumda olduğu açıkça görünüyordu.

Sonra Papaz Kirkor'la kilisenin içinde gezinirken,bitişik binalar ve bodrumdaki odalarda eski kiliselerden kalanları inceledik:Bir zamanlar var olan,ancak artık yok olmuş diğer Ermeni kiliselerine ait eski mihrap parçaları,heykeller,ahşap işleri ve tasvirler.Papaz Kirkor bizi Kayseri'nin en eski mahallelerinden birinin yayıldığı çevreyi gören kilisenin çatısına götürdü.Ermeni Mahallesi olarak bilinen bölgenin hâlâ ortaçağ görünümündeki duvarları,taş evleri,dar ve yılankavi sokakları vardı.Papaz Kirkor,bir zamanlar Ermeni Mahallesi'nin merkezinde olan Ermeni kilisesinin üç tarafının şimdi Müslümanlarla çevrilmiş olduğunu belirtti.Ayrıca tiksinti ile yakındaki k.rhaneyi gösterdi ve bu pazar sabahı önünde sıralanmış olan arabalara dikkat çekti.

Papaz Kirkor dar merdivenlerden indi ve çalışma odasına girip masasına oturdu.Arkasındaki duvarda küçük bir İsa tasviri ve onun üstünde bir Atatürk resmi asılıydı.Ayakkabıları çıkarıldıktan,Türk kahvesi ikram edildikten sonra Kayseri'deki Ermeni cemaatinin durumunu konuştuk.Papaz Kirkor,halihazırda şehirde 130 Ermeni hanesi olduğunu söyleyip,bu hane sayısının sadece birkaç sene öncesine kıyasla epey az olduğu tahmininde bulundu.Onun gözlemlediğine göre,kilise ve ona ait cemaat şimdilerde Kayseri yakınlarındaki köylerini terkeden Ermenilerin önce İstanbul'a gidebilmeleri için yeterli parayı biriktirmek üzere gerektiği kadar durakladıkları bir çeşit ara istasyon olma yolundaydı.Bu kişiler muhtemelen İstanbul'da kalmayacak ve bir yabancı ülkeye göç edeceklerdi.Papaz Kirkor birkaç yıldan beri eğilimin bu olduğunu belirtti.Gülbenkianlar gibi varlıklı tüccar aileleri çok uzun zaman önce göç etmişlerdi.Dahası,hükümet kilisenin bitişiğinde bulunan ve halihazırda hiçbiri kullanılmayan sınıflarda Ermenice eğitime izin vermemektedir.Bu şartlara bakarak Papaz Kirkor,yeterli para olsa bile,kiliseyi tamir etmek için bir sebep ve bu bölgedeki cemaatinin geleceği için küçük bir umut bile görmüyor (cemaat için "millet" kelimesini kullandı).

Tam o sırada odaya esmer ve ciddi tavırlı bir başka kişi girdi:Mavi ve pahalı görünümlü takım elbiseli bu adam eğildi ve Papaz Kirkor'un elini öptü.Çabuk bir şekilde karşılıklı selamlaştıktan sonra,Papaz Kirkor Agop'un sağlığını sordu ve iyi olduğunu öğrendi.Adamın,sahipleri ve idarecileri Ermeni olan İstanbul'daki bir ilaç şirketinin,Doğu İlaç Fabrikası'nın Doğu Anadolu temsilcisi Josef olduğu anlaşıldı.Sivas'ta oturan Josef,Orta ve Doğu Anadolu'da yaşayan,birbirlerinden tecrit edilmiş Ermeni gruplar arasındaki haberleşme sisteminin devamını sağlamakta.Josef Papaz Kirkor'la konuşurken,doğmuş olduğu (yaklaşık 1930 yılında) Diyarbakır gibi,uzak vilayetlerde tecrit şartlarında yaşayan Ermenilerin sağlıklarını ve durumlarını anlattı.Josef beni etkilemeyi güden,üstünlük taslayan havasıyla Papaz Kirkor ile birkaç kelime daha konuşup elini bir daha öptü ve odayı terketti.

Yorum ve Sonuç

Yukarıdaki anlatımdan Kayseri'deki Ermeni cemaatinin azalmaya devam ettiği açıktır.Bununla beraber,bu cemaat ve Anadolu'da dağılmış durumdaki diğer Ermeni grupları çoğunlukla Orta ve Doğu Anadolu'daki en geleneksel Ermeni merkezlerinde kalmaktalar.Josef,bu grupların aksine,daha büyük ve varlıklı bir cemaati,İstanbul'daki merkezi Ermeni cemaatini ve Ermeni müteşebbislerine ait müesseseler vasıtasıyla örgütlenmiş bir gayri resmi haberleşme ağını temsil etmekte.Şu sıra Orta ve Doğu Anadolu'da kalmış küçük,gözden ırak ve zararsız Ermeni grupların varlığı gözönünde tutulursa,Türk hükümetinin ellinci yıl anma(3) konferansına veya başka bazı dış baskılara bir cevap olarak bu geride kalan Ermenilerin statüleri aleyhinde bir harekette bulunması talihsiz ve tamamıyla gereksiz olacaktır.(Şu anda böyle bir hareketin belirtisi yoktur.)"

Büyükelçi adına
Philip Clock
Elçilik Müşaviri

***

1-Bu konuda bir inceleme için bkz. Rıfat N. Bali,"Türk Basınında ve Türk Ermeni Toplumunda Ermeni Kıyımının 50. Yıldönümünün Yansımaları",Toplumsal Tarih,Mart 2007,sayı 159,s.62-65.

2-Amerikan Milli Arşivleri (College Park,Maryland),Records Group 59,General Records of the Department of State,Central Foreign Policy Files 1964-1966 Political and Defense POL 13-6 TUR,Box 2755,20 Nisan 1965 tarihli belge.

3-1915'teki Ermeni tehcirinin ellinci yıldönümü.

---------------------------------------------------------------------------

*Rıfat N. Bali,Toplumsal Tarih,sayı:172,Nisan 2008,s.84-85.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder