29 Mart 2012 Perşembe

Rus Arşiv Belgelerinde Bitlis İsyanı (1914)/Tibet Abak*

Hiç şüphesiz,konunun bu çok yönlülüğü,bütün unsurları aynı potada eritmemizi güçleştirmektedir.Bu da objektif çıkarımlarda bulunabilmemizin önünde önemli bir engeldir.Kürt sorunu ile ilgili yazılan pek çok eserde sözkonusu olgunun belli bir yönüne vurgu yapılmakta (büyük güçlerin müdahaleleri,toprak ağalığı sorunu,Kürt milliyetçiliği vb.) ve konuyla ilgili "genel tablo"nun merkezine oturtulmaktadır,bu durum objektif yorum geliştirmeyi güçleştirmektedir.Genel toplumsal kabuller ve "günlük" kaygılar da Kürt problematiğinin bilimsel bir şekilde ele alınmasında ve konunun tarihsel süreç içerisinde kavranmasında önemli engel oluşturmaktadırlar.Öyle ki,Kürt tarihine ilişkin pek çok eserde sözkonusu olguya dönemin içinden değil,çağdaş bir gözle bakılmış ve bugünün kaygılarıyla yeni bir "dün" yaratılmıştır.Bunlarda amaç,hiç şüphesiz belli bir görüşe ideolojik ve tarihsel "altyapı" sağlamaktır.Bu tarihsel yanılsama gerek Türk milliyetçiliği,gerekse Kürt milliyetçiliği kaygısıyla yapılabilmektedir.Sözgelimi bir kısım yazarlar -her ne kadar bu görüş artık pek revaçta olmasa da- Kürtlerin Türk asıllı olduklarını savunurlarken veya konuyu sadece büyük güçlerin Kürtleri kışkırtmalarına indirgerlerken,(1) diğer bazı yazarlar ise Kürt tarihini "efsaneleştirmekte" ve her türlü isyan olgusunu "mazlum halk" imgesi çerçevesinde açıklamaktadırlar.(2)

Konunun önemli uzmanlarından sayılan Hamit Bozarslan'ın şu ifadeleri yanlı bakış açısına ve tarihin bir araç olarak kullanılmasına iyi bir örnek teşkil etmektedir:"Tarih hemen hemen her alana girmekte ve Kürt toplumunun mutlak varlığına anahtar sayıldığı için,entelektüel üretimin gerçek ortak bir zeminini oluşturmaktadır.Teknik olarak,geçmiş zaferler ve yenilgiler,övünçler ve trajedilerin anlaşılmasıyla eşit derecede üstünlükte bir vasıtadır;öte yandan,kültürel,ideolojik ve politik bir söylem olarak Kürt milliyetçi iddialarını meşru kılmanın tükenmez bir kaynağıdır.Kürtlüğe bir anlam kazandırmak yoluyla,ayrıca Kürt milletini kurmanın önündeki engellerin nasıl daha yüksek derecede bir politik ve/veya askeri seferberlikle veya daha büyük içsel bağlılık ve dayanışmayla üstesinden gelineceğini göstermektedir."(3) Aynı şekilde Abbas Vali'nin "tarihi,geçmişin özünü incelemek veya tarih içinde Kürtlerin ulusal kökeninin ortaya çıkışı ve gelişmesinin temelinde yatan sözümona sürekliliği bulmak için değil,Kürt milliyetçiliğinin başlangıçlarını ortaya çıkarmak ve ötekinin yüzü olarak oluştuğunu göstererek maskesini düşürmek için kullanmaktayım,"(4) şeklindeki söylemi de tarihe "dışarı"dan bakmanın benzer bir örneğidir.Zira burada tarih "bugünün" iddialarına meşruiyet kazandırmanın bir aracı olmaktadır.

Çalışmamızın konusunu oluşturan Bitlis İsyanı (1914) objektif bir şekilde ele alındığı takdirde Kürt sorunu ile ilgili önemli çıkarımlara varmamızı sağlayacak niteliktedir.Zira isyanın çıktığı dönem Türk siyasi ve entelektüel hayatının en hareketli zaman dilimlerinden birini oluşturmaktadır.Ayrıca,Kürtlerin Osmanlı siyasi yapısı içerisindeki son büyük isyanıdır.Bu nedenle,Kürt siyasi hayatı üzerine yapılan araştırmalarda önemli bir tarihsel evreyi teşkil etmektedir.

Bir diğer husus da,kullandığımız kaynaklar ve bunların önemidir.Dönemin Bitlis Rus konsolosluk raporlarını esas aldığımız bu çalışmanın sağladığı iki yarar vardır.İlk olarak,sözkonusu dönemde,Kürtlerle en çok ilgilenen ve Osmanlı'nın doğu vilayetlerine en çok müdahalede bulunan devlet olan Rusya'nın Bitlis İsyanı'ndaki rolünü veya bu isyana nasıl baktığını "içeriden" anlamak ve bu yolla Rusya'nın Kürt politikasına ilişkin genel bir tahlil yapabilmek;ikinci olarak ise,olayların çağdaş tanıkları olan konsolosluk raporlarını tarihsel bir gözle değerlendirerek devrin Kürt siyasi yapısını analiz edebilmek.

Bitlis İsyanı'nı Meydana Getiren Şartlar:Ondokuzuncu Yüzyılın Birikimi

Bitlis İsyanı diğer tüm tarihsel olgular gibi belli bir birikimin sonucudur.Her tarihsel vaka,kendinden önceki devirlerin/olayların birikimini taşır,aynı şekilde Bitlis İsyanı'nın da arkasında "ondokuzuncu yüzyılın Kürt sorunu" ve bunun devinimi bulunmaktadır.

Şunu ifade edebiliriz ki tüm ondokuzuncu yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu,doğu vilayetlerinde düzeni tam olarak sağlayamamıştır.Birbiri ardı sıra gelen karışıklıklar,isyanlar vb. olaylar pek çok yerde Osmanlı otoritesinin fiili olarak uzun süre için ortadan kalkmasına sebep olmuştur(5) ve bu ortam içerisinde "imparatorluğun en uzun yüzyılı" doğu vilayetlerinde "merkezileşme" savaşımı içerisinde geçmiştir.

Henüz ondokuzuncu yüzyılın başında Osmanlı'nın doğusunda pek çok yerel Kürt beyi ortaya çıkmıştır.Osmanlı'nın Sultan Selim döneminde bölgeyi fethinin ardından tesis edilen siyasi ve ekonomik yapı içinde yer tutan yerel Kürt beyleri ondokuzuncu yüzyılda oldukça güçlenmişler ve bir nevi "devlet içerisinde devlet" haline gelmişlerdir.(6) Elbette bu durum karşısında,ülkeyi merkezileştirme siyaseti güden II. Mahmud yönetimi,beylikleri tasfiye harekatına girişmiştir.Ondokuzuncu yüzyılın ilk yarısı doğu vilayetlerinde merkez ile yerel Kürt liderler arasındaki çatışmalarla geçmiştir.Özellikle,Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın Osmanlı İmparatorluğu'na başkaldırması ve önemli başarılar kazanması sonrası Said Bey,Revanduzlu Muhammed Paşa,İsmail Bey ve Bedirhan Bey gibi yerel Kürt beylerinin önderliğinde bir dizi isyan çıkacaktır.(7) Ancak,tüm bu isyanlar Osmanlı ordusu tarafından sırasıyla bastırılmış ve bir nevi devlet ikinci kez doğu vilayetlerini fethetmiştir.Konunun önemli uzmanlarından Wadie Jwadieh,Sultan Mahmud'un 1830'lu yıllarda Kürt yarı otonom rejimlerini ortadan kaldırmaya yönelik girişimleri hakkında şöyle demektedir:"...itaatsizliği ve serkeşliği cezalandırmayı ve sonunda Osmanlı otoritesini bölgede yeniden kabul ettirmeyi amaçlamaktan ziyade,bu toprakları yeniden ele geçirerek bölgeyi doğrudan Osmanlı hakimiyeti altına almayı amaçlayan bir girişimdir."(8)

Hiç şüphesiz,isyanların bastırılabilmesindeki en önemli sebep Kürtler arasında belli bir birlik olmamasıdır.Her ne kadar pek çok yazar bu tür isyanlara "milliyetçi" bazı anlamlar yüklemeye kalksalar da,bunların hepsi merkez-yerel çatışmasından kaynaklanan isyanlardır.Sözgelimi dönemin ve hatta bütün zamanların en ünlü Kürt ayaklanmalarından Bedirhan İsyanı'nda (1843-1847) bile "milliyetçi" öğeler bulmak zordur.Bedirhan Bey'in para bastırması veya kendi adına hutbe okutması(9) ve yine kendi egemenliği altındaki toprakları genişletmesi daha çok yerel bir beyin kendi otoritesini ve nüfuzunu yaymak isteyişine benzemektedir.

Bir diğer husus da,Bedirhan Bey'in bulduğu ilk fırsatta bölgedeki Hristiyan unsurlar olan Nasturilere saldırmış olmasıdır.(10) Elbette bunda,bölgede sürekli faaliyet gösteren İngiliz ve Amerikan misyonerlerinden duyulan rahatsızlık da kışkırtıcı bir etki yaratmıştır.(11) Bedirhan Bey'in özellikle Hristiyan unsurlara saldırmasından oldukça rahatsız olan Avrupalı devletler,Osmanlı hükümetine bu isyancının ortadan kaldırılması için baskı yapmaya başladılar.Nitekim 1847'de Bedirhan Bey'in Osman Paşa tarafından kuşatılıp tutsak alınmasıyla,bu ünlü ayaklanma sona ermiştir.(12)

Bedirhan İsyanı'ndan kısa bir süre sonra çıkan Yezdanşir İsyanı da yine benzer karakterdedir.1854'te Osmanlı kuvvetlerinin Kırım Savaşı'nda Ruslar karşısında zor durumda bulunmasından yararlanarak isyan eden Yezdanşir,1855'te Bitlis ve Musul vilayetlerinde ayaklanmayı hızla yaymıştır.Bir süre sonra 60 bin kişiye kadar ulaştığı söylenen isyancılar arasında Yezidi Kürtler ve Nasturiler de bulunmaktadır.(13) Ancak,çok büyük boyutlu bu isyan Osmanlı kuvvetleri tarafından zor da olsa bastırılmıştır.Bunda yine Kürtler arasında belli bir "genel amaç" veya planlama olmayışının etkili olduğunu söyleyebiliriz.Önemli bir husus da Yezdanşir'in daha önce Bedirhan Bey isyanı bastırılırken devlete yardım etmiş olmasıdır.(14) Bundan dolayı,bölge yönetiminin kendisine verilmesi gibi bir çıkar uman Yezdanşir'in,istekleri gerçekleşmeyince Osmanlı hükümetine karşı düşmanca bir tutum içerisine girdiği söylenebilir.(15)

Ondokuzuncu yüzyılın ilk yarısındaki Kürt yerel isyanlarının bastırılmasının ve beylerin tasfiye edilmesinin belki de en önemli sonucu Kürtler arasında dinsel liderlerin nüfuzunun oldukça güçlenmesidir.Sosyo-ekonomik yapıları sebebiyle,Bedirhan Bey gibi liderlerin yokluğunda otorite boşluğuna düşen Kürtler için en önemli yol göstericiler şeyhler olmuştur.Bu husus Jwadieh tarafından şöyle ifade edilmektedir:

"Şeyhlerin Kürtler arasında bu şekilde,ulusal liderlik konumuna yükselmeleri sadece dini konumlarından dolayı gördükleri itibarın bir göstergesi değildir.Bunun ötesinde bu durum,büyük beyliklerin ortadan kaldırılmasından sonra,halk arasında yeterli ve gerekli prestije sahip cismani liderlerin çıkmamış olmasının bir sonucudur.Kürtlerin şeyhleri lider olarak kabul etmekte gösterdikleri heves,Kürt halkının varolan iktidar boşluğunun doldurulması yönünde duydukları ihtiyacın ne kadar büyük olduğunu gözler önüne sermektedir.Dahası bu heves,Kürt halkının hafızasında yaratılan boşluğu da ele vermektedir.1847'den beri,aşiret toplumunun bütün ideallerini kendinde cisimleştirmiş olan bir liderin yokluğu,Kürtlere hem anlaşılmaz hem de olağandışı görünmekteydi.Bu durum,Kürtlerin değer sistemlerine de zarar vermekteydi.Diğer arkaik ve savaşçı halkların çoğu gibi Kürtlerde de kahramanlara tapan bir anlayış hakimdi.Aşırı derecede dar görüşlü olan bu halk,hala kahramanlık çağının hüküm sürdüğü bir zamanda,kendi içlerinden birinin onlar üzerinde otoritesini kurmasını dört gözle beklemekteydi."(16)

Böylece,Kürtler arasında şeyhlerin otoritesinin güçlendiğini ve buna bağlı olarak dinsel taassubun arttığını görmekteyiz.Bu durum,özellikle 1878 sonrası Kürt-Ermeni çatışmasının hızla ivme kazanmasına sebep olacaktır.Böylece,başlangıçta yerel bazı beylerin isyanları şeklinde başlayan Kürt sorununa yeni bir halka olan Kürt-Ermeni mücadelesi eklemlenecektir.

1880'de isyan eden ünlü Şeyh Ubeydullah da 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Ermeni olaylarına karışmış,Ermeni köylerinde gasp ve yağma faaliyetlerine girişmiş bir şahsiyettir.(17) Şeyh Ubeydullah 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda büyük bir Kürt birliğine kumanda etmiş,fakat Ruslar tarafından yenilgiye uğratılmıştır.Kürtler için yegane yolun İran ve Türkiye parçalarını birleştirerek bağımsız bir Kürdistan'ın kurulması olduğuna inanıyordu.Ancak yönettiği iki ayaklanma da,1879 Behdinan,1880 İran saman alevinden başka bir şey değildi.Emir Bedirhan'dan farklı olarak Kürt yurdunun küçük bir parçasını bile denetleyemedi.İran çıkartması pek parlak değildi.Nitekim Miyandewab kentini yağmalayarak,Kürtlerin "düzenli savaşmayı bilmediklerini" bir kez daha gösterecekti.(18)

Ondokuzuncu yüzyılın sonuna kadar devam eden bütün bu Kürt isyanlarında karakteristik bazı hususlar vardır.İlk olarak,çoğu zaman bir dış destek aranmış ve genellikle bu Rusya olmuştur.Özellikle Osmanlı-Rus savaşları sırasında bazı Kürt aşiretlerinin Rusya'nın yanında yer aldığı veya tarafsız kaldıkları görülmektedir.(19) İkinci olarak,Kürt kitlelerin bir kısmı her türlü kaos ortamında veya her isyanda,buldukları ilk fırsatta -özellikle Ermenilere karşı- yağma ve gasp faaliyetlerine yönelmişlerdir.(20) Üçüncü olarak,yine dönemin tanıklarının ifadelerine göre Kürtler arasında bir "milliyetçilik" veya birlik yoktur.(21)

Bu "uzun yüzyıl",sonraki Kürt siyasi hareketine entelektüel anlamda çok fazla katkı sağlamamıştır,ancak bir nevi "hoşnutsuzluğun" birikimini yapmıştır.Ondokuzuncu yüzyılda gelişen tüm olaylar,merkez-yerel çatışması,Ermeni sorununun ortaya çıkışı ve gayrimüslimlerin hukuki durumlarını düzeltmeye yönelik reform vaatleri,büyük güçlerin sürekli müdahaleleri,imparatorluğun yaşadığı ekonomik sıkıntılar vs. hepsi Osmanlı hükümetinin Kürtler nezdinde prestijini azaltmıştır.

Bitlis İsyanı'nın İç ve Dış Sebepleri

Bitlis İsyanı,katılan kişi miktarı olarak orta ölçekte bir ayaklanmadır,ancak yarattığı etkiler bakımından çok önemlidir.İsyanı hazırlayan bir "beyin takımı",siyasi-entelektüel grup vardır ve bir plan dahilinde çalışılmıştır.Bu da hükümetin isyanın etkilerinden oldukça çekinmesine neden olmuştur.Sözkonusu ayaklanmanın sebepleri ile ilgili olarak ise şunu ifade edebiliriz ki,Bitlis'teki olayların nedenleri ve orada belli bir kitleyi harekete geçiren hususlar çeşitlilik arzetmektedir.

Her şeyden önce 1908'de Meşrutiyet'in yeniden ilanı ve bununla birlikte girilen nispeten özgürlükçü ortam,imparatorluğun diğer unsurları gibi Kürtleri de derinden etkilemiştir.Özellikle basın hayatındaki gelişmeler,(22) farklı görüşlerden ve her milletten kesimlerin kendi gazetelerini çıkarmaya başlamaları(23) Kürt entelektüellerini bu yönde çalışmaya teşvik etmiştir.(24) Bu dönemde basında Kürtlerle ilgili pek çok makaleye,yazıya rastlandığı gibi,Kürtler tarafından (Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti tarafından) da "Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi" çıkarılmıştır.Bu gazetede Kürtlerin ve doğu vilayetlerinin siyasi ve sosyo-ekonomik durumuna ilişkin pek çok yazıya rastlanmaktadır.(25)

Meşrutiyet'in getirdiği ikinci bir husus ise,pek çok siyasi örgütün kurulması olmuştur.İmparatorluğun çeşitli unsurlarının kendi politik örgütlerini,derneklerini kurdukları bu dönemde Kürtler de Osmanlı Kürt İttihat ve Terakki Cemiyeti (1908),Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti (1908),(26) Kürt Hevi Talebe Cemiyeti (1912)(27) gibi önemli bazı örgütler kurmuşlardır.(28) Bunlar tabiidir ki Kürt entelijansiyası açısından politize olmanın göstergeleridir.Bunun yanında,Kürdolog Lazarev Muş,Diyarbakır,Bitlis,Erzurum,Musul,Bağdat vb. yerlerde -yukarıda saydıklarımızın şubesi niteliğinde veya bağımsız- pek çok Kürt örgütünün kurulduğunu,ancak bunların "milliyetçi" Kürtlerin kontrolünde olmadığını söylemektedir.(29) Buna karşılık,1908 yılında Bitlis'te kurulan "Kürt Kulübü"nün ise hükümet karşıtlarınca yönetildiğini ve hatta Kürt halkının silahlanması ve eğitimi ile uğraştığını bildirmektedir.Ancak,bu kulüp 1909 yılında diğer Kürt kulüpleriyle beraber kapatılmıştır.Her ne kadar Kürt kitleler için Müslümanlık veya Osmanlılık Kürtlükle yakın anlam teşkil etse de,bu tip örgütlerin varlığı,yirminci yüzyılın başında Kürt kitlelerinin de politize olmaya başladıklarının işareti sayılmalıdır.

Türklerin ve imparatorluğun asker-bürokrat sınıfının -tüm etnik ve milli unsurlar devletten ayrıldıkça- Osmanlıcılık düşüncesinden Türkçülüğe veya Türk milliyetçiliğine doğru kaymaları da Kürt aydın sınıfını bir hayli etkilemiştir.Özellikle Türk Ocağı'nın kısa süre içerisinde büyümesi(30) ve ülkedeki en yaygın örgütlerden biri haline gelişi(31) ve doğrudan Türk milliyetçiliği propagandası yapması bazı Kürtlerde tepki yaratmıştır.Sözgelimi Celadet Bedirhan,Mustafa Kemal'e yazdığı mektubunda "bu ocaklar size Türk milliyetçisi yetiştirdiği gibi,bize de Kürt milliyetçisi yetiştiriyordu" demektedir.(32) Bu hususta,Hamit Bozarslan ise şunu ifade etmektedir:"Doğmakta olan Kürt milliyetçiliği,hem Ermeni milliyetçiliğinden hem de İstanbul'un kozmopolit ortamında giderek daha çok saldırganlaşan Türk milliyetçiliğinden etkilendi ve onlara bir karşılık şeklinde gelişti."(33)

Bütün bunların yanında,Bitlis İsyanı'nın belki de daha doğrudan iki sebebi ise Kanun-i Esasi'nin yeniden yürürlüğe konması ve Ermenilerle ilgili reform vaatleridir.Kanun-i Esasi ile gayrimüslimlerin hukuki statüsünün imparatorluğun Müslüman unsurlarıyla eşitliğe kavuşturulmak istenmesi ve bir yandan da büyük güçlerin,Ermenilerin durumlarının iyileştirilmesi için Osmanlı Devleti'ne baskı yapmaları,özellikle II. Abdülhamid döneminde elde ettikleri yerel imtiyazları kaybetmek istemeyen Kürtler arasında hoşnutsuzluk yaratmıştır.Nitekim bu nedenle İkinci Meşrutiyet dönemi boyunca pek çok kez Osmanlı hükümetinden şeriat yasalarının yeniden tesis edilmesini ve Ermenilere ilişkin reformların iptalini talep etmişlerdir.(34) Bunun yanında,yağmacılık,gaspçılık vb. faaliyetlerin dışında,sırf reformlardan ve anayasanın ilanından ötürü Ermeni köylerine saldırdıkları da olmuştur.(35)

1891'de Hamidiye Alayları'nı(36) kuran ve imparatorluğun diğer unsurlarının birer birer ayrıldıklarını gördükçe,İslamcı bir politika ile Müslüman unsurları birarada tutmaya çalışan II. Abdülhamid(37) hiç kuşkusuz Kürtler arasında büyük bir prestije sahipti.II. Abdülhamid'in 1909'da tahttan indirilmesi Kürt kitlelerin gözünde Meşrutiyet yönetiminin ve İttihatçıların "İslam karşıtları" olarak addedilmesine sebep olmuştur.(38) Bu da kitlelerdeki hoşnutsuzluğun başka bir sebebidir.

İttihat ve Terakki yönetiminin pek çok yağmacı Kürt grubu cezalandırmaya girişmesi de,belli kesimlerde rahatsızlık yaratmıştır.Özellikle Balkan Savaşları'ndan sonra dikkatini Anadolu ve Arap vilayetlerine yönelten(39) ve oldukça enerjik askeri önlemler almaya başlayan İttihatçı yönetim doğu vilayetlerini elde tutmak için elinden geleni yapmaktadır.Bu konuda,Rusların Kafkas askeri karargahının çıkardığı ve askeri ajanların verdiği bilgilere dayanan bir yayında şöyle denmektedir:"Hükümetin Kürt politikası son zamanlarda ciddi bir şekilde değişti.Türk yöneticileri,çeşitli düzensizliklerin bastırılmasında ellerini bağlayan Balkan Savaşı'nın bitmesiyle birlikte çok enerjik bir şekilde hareket etmeye ve büyük başarılar sağladıkları çözümleyici önlemler almaya başladılar."(40)

Hükümet Kürt yağmacılarla ne kadar mücadele etse,bölgeye nasiha heyetleri gönderse,(41) hatta yer yer Abdülhamid'den devralınan İslamcılık politikasını Kürtleri kendi tarafına çekmek için uygulasa da,(42) 1904'te Rus askeri gözlemcilerin aşağıdaki ifadesi İkinci Meşrutiyet dönemi için de geçerlidir:"Bitlis,Musul,Diyarbakır ve Harran bölgesindeki durumla ilgili sonuç olarak söylenebilir ki,büyük idari merkezlerde ve onların civarında belli bir hukuki düzen hissediliyor.Zira burada Türk yöneticileri ve askerleri var,mahkemeler kuruluyor ve vergi toplanıyor.Ancak,bunların 10-20 kilometre ötesinde Türk devletinin egemenliği sona eriyor;buralarda sivil halkla olan ilişkilerde aracı olarak karşımıza tam egemen bir ağa veya kutsal bir şeyh çıkıyor ve geçmiş yüzyıllardan kalan bir düzen var."(43) İşte bu düzen her türlü dinsel liderin isyanına ortam hazırlamaktadır.Nitekim Bitlis İsyanı'nda da liderin bir şeyh olması tesadüf değildir.

Hiç kuşkusuz,isyanın önemli sebeplerinden ya da destekleyicilerinden biri de Rusya'dır.İmparatorluğun pek çok unsurunun dış destek de alarak bağımsızlığını elde etmesi ve özellikle Rusya'nın Ermenilerin koruyuculuğunu üstlenmesi Kürtleri de dışarıdan yardım almaya yöneltmiştir.Kürtler arasında yabancı destek konusunda iki temel eğilim vardır:İngiltere ve Rusya.(44) Genelde doğu vilayetlerinin güney kesimlerindeki Kürt aşiretleri İngiltere'yi desteklerken -Şeyh Mahmud Berzenci örneğinde olduğu gibi- daha kuzey kesimlerdekiler ise Rusya'ya yakındırlar.Ancak,Kürt aşiretlerinin geneli ile bölgede sürekli faaliyet gösteren Rus görevliler arasında diğer tüm devletlerin görevlilerinden daha sıkı bir ilişki ve işbirliği olduğunu söyleyebiliriz.(45)

Bizim konumuz açısından önemli olan husus ise,Bitlis İsyanı'nın hazırlayıcılarının da Rus yanlısı olmalarıdır.Sözgelimi ayaklanmanın başlıca liderleri Molla Selim,Abdurrezzak,Bedirhan,Simko,Şeyh Taha,Yusuf Kamil Bedirhan Osmanlı karşısında Rus desteğine güvenmektedirler.(46) Özellikle Abdurrezzak,(47) uzun yıllar boyunca Rusların kontrolündeki Erivan'da veya İran'ın Hoy şehrinde kalmış ve Rusların Kürtlerle ilişkilerinde aracı rolünü görmüştür.Aynı zamanda Rusya onu Kürt ve Ermeni ittifakı yaratabilecek bir aracı olarak da görmüş ve bu yolda çalışması için teşvik etmiştir.(48) Buradan şu sonucu çıkarabiliriz ki,Rusya da Kürtlerin Ermenilere olan saldırganca tavrından ve Kürt-Ermeni çatışmasından rahatsızdı ve bir Kürt-Ermeni ittifakı yoluyla doğu vilayetlerini kontrol altına almak istiyordu.Bunun yanında Abdurrezzak'ın Hoy'daki Rus konsolos vekili ile yaptığı görüşmedeki şu sözleri onun Rusya'ya eğiliminin boyutlarını göstermektedir:"İran ve Türk baskısı altında Kürtler,Avrupa uygarlığı ile tanışabilmek için şu ana kadar imkan bulamadılar.Halkın eğitimi ile hiç ilgilenmeyen İranlılardan bir şey beklenemez.Türkler de bizim soydaşlarımızı hep karanlıkta tutmaya çalıştılar.Bu nedenle Kürtler gelişimlerini tamamlayamadan ilkel bir durumda kaldılar.Bu arada,bu halkın Rusya ile yakınlaşması,onu uygarlıktan uzak tutan yüzlerce yıllık karanlığı yıkıyor ve uygarlığı kuzeyden almasını sağlıyor."(49) Rus arşiv belgelerinde Abdurrezzak'ın Rusya'dan destek talebine ilişkin çok sayıda belge bulunabilir.Bunlarda Abdurrezzak genelde bir Kürt isyanı çıkarılması durumunda Rusya'nın desteğine güvenip güvenemeyeceğini sormakta veya doğrudan Ruslardan,planlanan isyan için yardım istemektedir.(50)

Rusya da çoğu zaman Kürtlerle yaptığı görüşmelerde,onlara güvence vermekte ve gereken desteği vereceğini bildirmektedir.Hatta pek çok kez bizzat Rus yetkililer Kürtlerden destek istemiştir.Özellikle,gelecekte Osmanlı ile savaşı "kaçınılmaz" gören Rusya,bazı Kürt liderlere bu "kaçınılmaz savaş durumunda Kürtlerin yardımını hesaba katabilir miyiz"(51) şeklinde sorular yöneltmiş ve olumlu cevaplar almıştır.Hiç kuşkusuz Rus yetkililerin raporlarında ifade edildiği üzere burada amaç bir "Kürdistan" kurmaktan ziyade,olası bir savaşta çıkarılacak bir Kürt isyanı yoluyla Osmanlı hükümetinin gücünü başka taraflara yönlendirmek ve ayrıca Türkiye'nin içişlerine karışmak için bahane bulmaktır.(52)

İşte bütün bu unsurlar doğrudan veya dolaylı olarak Bitlis İsyanı'na etki yapmışlar,bazı Kürt unsurların Osmanlı yönetimine karşı isyan etmesine sebep olmuşlardır.

Bitlis İsyanı (1914)

Birinci Dünya Savaşı öncesi doğu vilayetlerinde çeşitli hareketlenmeler vardı.Bu hareketlenmelerin merkezi ise Bitlis idi.Abdurrezzak ve Simko Rus kontrolündeki İran'dan,Molla Selim,Şeyh Şahabeddin vb. isyan liderleri ise doğrudan Osmanlı'nın doğu vilayetlerinden,Bitlis'te bir isyan hazırlama çabasındaydılar.

Bu dönemdeki Kürt hareketi,Rusya'nın Bitlis konsolosu Shirkov'un raporlarına oldukça açık biçimde yansımıştır.Sözgelimi 20 Mart 1913 tarihli raporunda şöyle demektedir:"Bitlis vilayetinde Kürtler henüz bağımsızlıklarını ilan etmediler.Siirt sancağındaki Beşiri'de Bedirhan Kürtleri halktan kendi yararlarına vergi toplamaya başladılar ve elçiliğe ilettiğim 23 numaralı raporda da yazıldığı gibi bir jandarmayı öldürüp,birini de yaraladılar.Kısa süre önce Bitlis valisi,Siirt sancağındaki Garzan ve Beşiri'ye iki Kürt ileri gelenini göndererek,Adikan ve Pencar aşiretlerini barıştırmaya çalıştı.Sözkonusu sancakta Kürtler arasında huzursuzluklar ve Türk hükümetine karşı hareketlenme artıyor..."(53) 1914 başlarında ise,yine Shirkov'un ifade ettiği üzere vilayette durum daha da kötüleşmiştir.Kürtler silahlanmaya başladıkları gibi,Osmanlı hükümetini Ermeni reformlarının uygulanmaması konusunda tehdit etmektedirler.(54)

Tabii şunu da ifade etmemiz gerekir ki,ondokuzuncu yüzyılın Kürt hareketlerinde olduğu gibi,Bitlis vilayetindeki isyana hazırlanan Kürtlerin amaçları ve talepleri arasında da belli bir birlik yoktur.Tıpkı ayaklanma nedenlerinin çeşitliliği gibi amaç ve talepler de farklıdır.Bu durumu Shirkov şu şekilde ifade etmiştir:"...Kürtlerin amaç ve taleplerinde bir birlik yok.Kürtlerin bir kısmı Kürt beyliği kurulmasını istiyor;başka bir kısmı sadece Kürtler için reformlar yapılmasını istiyor;üçüncü bir kısım Ermeni reformlarının durdurulmasını istiyor;dördüncü bir kısım ise Türkleri bölgeden atmak istiyor.Ancak genel olan bir şey var ki,bütün Kürtler öyle ya da böyle Türk yöneticilerine karşı harekete geçmek istiyor ve silahla yapılacak çatışmadan da kaçınmıyorlar."(55)

Bitlis İsyanı Mart 1914'te çıkmıştır.Bu isyanı,üç yıl boyunca Abdurrezzak,Molla Selim,Yusuf Kamil ve Bedirhan soyundan diğer bazı şahsiyetler hazırlamıştır.Şeyh Taha ve Simko da isyanın hazırlanmasında rol almışlardır.Bazı kaynaklarda Molla Selim'in isyanın başlangıcında İngiltere'den yardım talep ettiği,oradan ret cevabı gelince Rusya'ya yöneldiği iddia edilmektedir.(56)

İsyanın patlak vermesine Molla Selim'in tutuklanması sebep olmuştur.Molla Selim,isyan hazırlığı içerisinde Osmanlı hükümetine karşı propaganda yaparken yetkililerce tutuklanmıştır.Böylece bir ay sonra çıkması planlanan isyan,erken başlamıştır.(57) Bu durum elbette isyancılara olumsuz bir şekilde yansımıştır.Molla Selim tutuklu halde Bitlis'e götürülürken Kumaç'ta 700 kadar silahlı Kürt tarafından zaptiyelerin elinden kurtarılmıştır.(58) İşte bu olay isyanın başlangıç sinyali olmuştur.

Bundan sonra Kumaç köyü hareketin merkezi olmuştur.Pek çok yerden isyana katılmak için Kürtler gelmiş ve isyancıların sayısı 9 Mart'ta 4 bini bulmuştur.Kürtler savunmayı güçlendirmek için köyün etrafına mevzi ve siperler oluşturarak,köye bayrak asmışlardır.Bu arada Hultik köyündeki Ermeni demirciler,Molla Selim'in siparişi üzerine Kürtlere savaş baltaları imal ediyorlardı.Olek köyünün Ermeni demircileri de Kürt savaşçılara bıçak imal ediyorlardı.(59)

Bundan sonra,Bitlis'e iki saat uzaklıkta bulunan isyancıların amacı şehir merkezine girmek ve resmi kurumları ele geçirmekti.(60) Yerel yönetimin ise isyancıları durdurmak için yeterli askeri gücü yoktu.(61)

Kürt isyancıların temel talepleri şunlardı:Şeriatın yeniden tesisi,Osmanlı idarecilerin "Kürdistan"dan atılması ve Ermeni reformlarının durdurulması.(62) Burada da görüldüğü üzere dinsel taassup ve Ermenilere duyulan hoşnutsuzluk yine Kürt hareketinde belirleyici olmaktadır.Abdurrezzak Bedirhan,Yusuf Kamil,Bedirhan,Şeyh Taha ve diğerleri ne kadar "milliyetçi" olarak nitelenebilecek amaçlar gütseler de,imtiyazlı statülerini devam ettirmeyi temel amaç edinen yerel Kürt ağaları ile şeyhlerin talepleri yine harekette belirleyici olmaktadır.

Bundan sonra Molla Selim,Ermenilerle görüşerek,isyanın onlara yönelik olmadığını ifade etmiştir.Ancak,Ermeniler yine de paniklemişlerdir ve Ermeni metropoliti Ermeni patriğine bir telgraf göndererek Ermeni halkın tehlikede olduğunu bildirmiştir.Hristiyan nüfusun korkmasının başlıca iki sebebi vardı.İlk olarak,isyancılar Kanun-i Esasi ile getirilmiş olan Müslim-gayrimüslim tüm Osmanlı tebaasının kanun önünde eşit statüde kabul edilmesi hükmüne karşıydılar.İkinci olarak,Kürtler daha önce pek çok kaos ortamından Ermenileri gaspetmek ve yağmacılık için yararlanmışlardı.(63) Ayrıca,-Çeto Beşar gibi- pek çok Kürt çete lideri ve yağmacının da bu isyana iştirak etmesi Ermenilerin bu kadar paniklemesinde etkili olmuştur.(64)

Bitlis valisi Mazhar Bey,bu olaylar karşısında sıkıyönetim ilan etmiş ve sonrasında ise isyancılarla görüşmeler yapmıştır.(65) Ancak bunlardan bir sonuç alınamamış ve sonuçta Mazhar Bey yeterli görülmeyerek yerine Siirt mutasarrıfı Abdülhalik Bey vali olarak atanmıştır.

Yeni vali,Bitlis Kürtlerinin Molla Selim ile ilişkilerini kesmek için şehrin etrafına jandarma devriyelerini koydurtmuştur.Molla Selim ise askerlerini konuşlandırmak için Bitlis'e yakın bir yer arıyordu.Bu nedenle dört askerini Bitlis'in yanı başındaki Ermenilerin Hindirakatar Kilisesi'ne yolladı.Fakat gidenler jandarmanın pususuna düşüp tutuklandılar.(66) Bunun üzerine Molla Selim tutuklanan dört savaşçısının derhal bırakılması için valiye haber yolladı.Eğer serbest bırakılmazlarsa 25 Osmanlı jandarmasının esir alınacağını söyledi.(67) Vali ise Molla Selim'in talebini kabul etmediği gibi,askerlerini Kumaç'a doğru yürüttü.Ancak,burada isyancılar askerleri püskürtmeyi başardılar.Bundan sonra,Kürt isyancıları 1 Nisan'ı 2 Nisan'a bağlayan gece öbek öbek şehre girdiler.2 Nisan Perşembe günü 1.200 civarında Kürt ayaklanmacı şehre girdi.Görgü tanıkları yalnızca 700'ünün elinde silah olduğunu bildirmektedirler.Geri kalanlarının elinde ise kılıç,balta,kürek,hançer,bıçak ve çakmalı tüfek olduğu belirtilmektedir.(68) Bundan sonra isyancılar belli bir süre şehre hakim olmuşlardır.

3 Nisan'da ise Bitlis'e diğer vilayetlerden yardım gelmiştir.(69) Bunun yanında bazı dini şahsiyetlerin ve Kürt ileri gelenlerinin isyancıları değil de Osmanlı tarafını desteklemesi isyancıların gücünü iyice kırmıştır.(70) Bir süre sonra ise Kürtler hükümet kuvvetleri ve çevre bölgelerden gelen destekle şehirden atılmışlar ve dağılarak kaçmaya başlamışlardır.(71)

Tüm isyancıları takip eden Osmanlı yönetimi,(72) ilk aşamada 42 isyancıyı tutuklamış ve yaklaşık 150'sini de ölü veya yaralı olarak etkisiz hale getirmiştir.(73) Bu arada,23 Nisan günü 11 Kürt ölüm cezasına çarptırılmış ve 7 Mayıs sabahı bunlar idam edilmişlerdir.İçlerinde isyanın en önemli şahıslarından Şeyh Şahabeddin ve Seyyid Ali de bulunmaktadır.(74)

Molla Selim ise,beraberindeki üç yandaşıyla birlikte Bitlis'teki Rus elçiliğine sığınmıştır.Bunun üzerine,Osmanlı hükümeti birçok kez Molla Selim'in verilmesi için Rusya'ya baskı yapmıştır.Ancak her defasında ret cevabı almıştır.Rusya,bu ret cevaplarında sebep olarak,"isyanın politik bir anlam kazanması"nı göstermiştir.(75) Bu arada Molla Selim'in kaçmasını önlemek için tüm konsoloshanenin etrafı askerlerce sarılmıştır.Konsoloshaneden çıkması durumunda Molla Selim'i ve arkadaşlarını yakalamak için önemli miktarda kuvvet hazır bulundurulmuştur.Bir süre sonra,Molla Selim'in taraftarları,onun aslında zaten konsoloshaneden gittiğine dair bir söylenti yaymışlardır.Bitlis konsolosu da bunu doğrularcasına bir beyanat vermiştir,ancak Osmanlı belgelerinde de ifade edildiği üzere buradaki maksadın Molla Selim'in konsoloslukta aranmasını durdurmak ve onu kaçırmak olduğu açıktır.(76) Nitekim Osmanlı Devleti,Molla Selim ve isyancıları takibe devam etmiştir.Bu süreçte,Molla Selim'in herhangi bir cezadan kurtulmak için Rus hükümetine yaptığı iltica başvurusu ise kesin bir şekilde reddedilmiştir.(77) Pek çok Kürt isyancıyı ve politik şahsiyeti destekleyen Rusya'nın böyle bir tavır takınmasının sebebi,Osmanlı Devleti ile ilişkileri daha fazla germeme düşüncesi olsa gerek.

Bu arada,isyanın bastırılmasının hemen ardından çeşitli vilayetlerde karışıklıklar çıkması üzerine,vilayet ve sancaklardaki yöneticiler,isyanın kendi bölgelerindeki ahaliye de kışkırtıcı bir etki yapmaması için çeşitli önlemler düşünmüşlerdir.(78)

İttihat ve Terakki Cemiyeti ise,Bitlis İsyanı ve Kürt sorunu üstüne üst düzey bir toplantı düzenlemiştir.Bu toplantı Rusya'nın İstanbul elçisinin raporuna şöyle yansımıştır:"...Cemiyetin başkanının sözleriyle,en önemli husus Kürtlerin yeni yönetim biçimini benimsemesini ve anayasa ile belirlenmiş,herkesin,ülkenin tüm unsurlarının kanun önünde eşitliği ilkesine karşı çıkmaktan vazgeçmelerini sağlamak olmalıdır.Ancak,hükümet bu konuda kısmen başarılı olmuştur.Daha ziyade eğitimli Kürtler,bu konuda hükümete katılmışlardır.Midhat Şükrü [İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Genel Sekreteri]'ye göre bu durumu şu anki yönetimin [İttihat ve Terakki'nin] düşmanları kullanmaktadır.Eski subay Saffet Bey,Kemal,Bedirhan'ın akrabaları,Simko gibi düşmanlar Odessa ve Batum'daki Türk devrimci komitelerine [muhtemelen Hürriyet ve İtilaf Partisi çizgisindeki ihtilalci komiteler kastediliyor] dayanarak ve Rus konsoloslarının himayesinden faydalanarak Kürtleri isyana kışkırtmayı başardılar.Onların planları arasında Bitlis'e sahip olmak vardı.Belki,Bitlis'ten sonra Muş ve sonra İstanbul'dan yöneticilerin sözkonusu bölgeden atılmalarını talep edebilirlerdi.Aslında hükümet,bu isyan planlarından haberdardı,ancak kışkırtıcılarından herhangi birisini yakalamayı başaramadı.Yine de isyancıların Bitlis'i ele geçirme denemesi başarısızlıkla sona erdi.Yine de,Kürtlerin genel durumunu ve içlerinde pek çok kışkırtıcının bulunduğunu dikkate alan hükümet,doğrudan Kürtlerle temasa geçmeye ve onları İstanbul'da bulunan etkili soydaşları aracılığıyla maddi olarak destekleyerek kendi yanına çekmeye karar verdi."(79)

Yine,İttihat ve Terakki'nin Osmanlı'nın iç durumunu tartıştığı bir başka toplantısında ise isyan ile ilgili şu görüşler dile getirilmiştir:"Cemiyetin Genel Sekreteri,en azından resmi olarak Bitlis olayının sona ermiş sayıldığını ve Bitlis vilayetine ve komşu vilayetlere gönderilen yeterli miktarda askeri güç sayesinde düzenin sağlandığını ifade etti.Bununla birlikte,yerel halk arasında ciddi bir hoşnutsuzluk farkediliyor.Zaman zaman açıkça ifade edilen bu hoşnutsuzluk,vergilerin yüksekliğinin bir sonucu.Bundan Simko,Abdurrezzak ve diğer ajanlar,halkın kışkırtılmasında faydalanıyorlar.Bu nedenle Osmanlı hükümeti,sözkonusu vilayetlerin valilerine,halka vergilerin yüksekliğinin son yıllardaki savaşlardan kaynaklanan geçici bir durum olduğunu anlatmalarını ve sözkonusu halkta,onlara uygun bir şekilde vatansever duyguların uyandırılmasını salık verdi."(80)

Bunların yanında,isyan sürecinde veya sonrasında çeşitli Osmanlı devlet adamlarının raporlarında da bölgedeki genel hoşnutsuzluğun ve isyana açık ortamın neden kaynaklandığı tartışılmış ve isyancıların gücünün irticai hareketten,dinsel nüfuzdan geldiği çıkarımına varılmıştır.(81)

Sonuç

Bitlis İsyanı,Birinci Dünya Savaşı öncesi Kürt politik hareketinin genel karakterini ve çeşitliliğini çok iyi bir şekilde yansıtmaktadır.Hiç kuşkusuz,bu dönemde Kürt kitlelerini harekete geçiren asıl güç dinsel taassuptur.Nitekim Bitlis İsyanı'nda geniş kitlelerin asıl amacının "Şeriat hükümlerinin yeniden tesis edilmesi" kisvesi altında -başta Ermeniler olmak üzere- gayrimüslimlere ilişkin reformların durdurulması olduğunu görüyoruz.Kitleleri harekete geçiren nüfuzlu yerel Kürt önderlerinin ise başlıca hedefi II. Abdülhamid döneminde elde ettikleri yerel imtiyazları korumaktı.Bu nedenle,imparatorluğu merkezileştirme siyaseti güden İttihat ve Terakki ile yerel Kürt önderlerin çıkarları arasında bir çatışma bulunmaktaydı.Aslında bu durum İttihatçıların bir çıkmazını da göstermektedir.Şöyle ki,iktidarı II. Abdülhamid'den devralan İttihat ve Terakki Cemiyeti,bir yandan merkezileştirme siyasetini uygularken,pek çok alanda da eski yönetimi devam ettirmek zorunda kalmıştır.Bu alanlardan biri de Kürt politikasıdır.Daha önce olduğu gibi,İkinci Meşrutiyet döneminde de Kürtleri imparatorluk içerisinde tutabilecek en önemli unsurun İslamcılık fikri olduğu görülmüştür.Bu nedenle de Cemiyet,Kürtleri nüfuzlu ağalarla veya şeyhlerle kendine bağlamak istemiştir.Ancak,bir yandan da,Kürtler arasında 1876 Kanun-i Esasisi'ne olan düşmanlığın ve irticai fikirlerin ne kadar revaçta olduğunu görerek,(82) bu sorunun ortadan kaldırılması,yani doğu vilayetlerinin ıslah edilmesi için projeler üretmeye çalışmıştır.

Gelişmelere Kürt isyancıların tarafından bakıldığında erimekte olan bir imparatorluk içerisinde,yaklaşmakta olan bir dünya savaşı varken,Ermeni,Arap vs. unsurlar kendilerini ayrı bir millet olarak tanımlayıp dış destek bulmuşken,zaten "zor" bir coğrafyada yer alan Kürtlerin isyan etmesi son derece beklenen bir olgudur.Ermenilerin durumunu düzeltmeye ilişkin reformlar ise Kürt hoşnutsuzluğunun itici gücünü oluşturmaktadır.Zira,özellikle II. Abdülhamid döneminden bu yana Hamidiye Alayları kapsamında Rusya'ya veya Ermeni isyancılara karşı bir "set" olarak kullanılan veya İslamcılık ideolojisiyle devlete bağlanan ve kendini asli unsur gören Kürtler,Ermenilerin kendileriyle hukuk önünde eşit olduklarını görmeye tahammül edemiyorlardı.Buna imparatorluğun dağılma sürecinin "ruhsal bunalımı" da eklenince Bitlis İsyanı gibi bir ayaklanmanın çıkması kaçınılmaz olmuştur.

İsyanın en önemli izleyicilerinden Rusya ise,hiç kuşkusuz diğer tüm devletlerden daha fazla bu isyanla ilgilenmiştir.Kürt liderlere belli oranda bir destek sağladığı da aşikardır.En azından isyanın liderlerinden bazılarını kendi kontrolündeki topraklarda himaye etmiştir.Ancak,ayaklanma fiilen başladığında her zaman olduğu gibi yine fazla müdahil olmadığını görmekteyiz.Bunun en önemli sebebi,Rusya için asıl müttefiğin Ermeniler olmasıdır.Genel olarak şu söylenebilir,Rusya için Kürtler Osmanlı Devleti'ni askeri olarak oyalamanın bir aracı olmuştur,bundan daha fazlası yoktur.

Bitlis İsyanı'nı doğrudan milliyetçi olarak niteleyemeyiz.Çünkü burada kitleler açısından itici güç "vatanseverlik" veya "milliyetçilik" değildir.Ancak,belli milliyetçi öğeler barındıran ve Kürt-Ermeni çatışması ile karışık bir Kürt ayaklanması demek daha doğru olur.İsyanın organizatörleri arasında Abdurrezzak gibi milliyetçi denebilecek entelektüeller bulunmaktadır.Bunun yanında,İttihat ve Terakki'nin merkezileştirme siyasetinden ötürü bölgedeki nüfuzlarını kaybetmekten korkan bazı yerel Kürt önderleri ve şeyhler isyanın fiili önderleridirler.Kürt halk kitleleri ise çoğunlukla Ermenilerin yeni eşit statüsünden rahatsız oldukları için harekete geçmişlerdir.

***

1-Bu tür eserlere örnek olarak şunlar verilebilir:Mehmet Eröz,Kürtlerin Menşei ve Türkmenlerin Kürtleşmesi,Türkiye Harsi ve İçtimai Araştırmalar Derneği,İstanbul,1966;İsmet Parmaksızoğlu,Tarih Boyunca Kürt Türkleri ve Türkmenler,Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü,Ankara,1983,s.2-5,54-67;Necdet Sevinç,"Kürtlerin Türklüğü Üzerine Notlar",Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi,cilt I,sayı 1,İstanbul,1979,s.5-40;Mahmut Rişvanoğlu,Saklanan Gerçek Kurmanclar ve Zazaların Kimliği,Tanmak,Ankara,s.619-671;Mahmut Rişvanoğlu,Doğu Aşiretleri ve Emperyalizm,Türk Kültür Yayını,İstanbul,1975;Abdulhaluk Çay,Her Yönüyle Kürt Dosyası,İlgi Yayınları,İstanbul,2010.

2-M. Kalman,Osmanlı-Kürt İlişkileri ve Sömürgecilik,Med Yayıncılık,İstanbul,1994;Kemal Burkay,Geçmişten Bugüne Kürtler ve Kürdistan,Deng Yayınları,İstanbul,1992,s.229;Nuri Dersimi,Dersim Tarihi,Eylem Yayınları,İstanbul,1979;İsmail Göldaş,Kürdistan Teali Cemiyeti,Doz Yayınları,İstanbul,1991;Kemal Mazhar Ahmed,Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Kürdistan,Berhem Yayınevi,Ankara,1992.Elbette anakronizme düşen daha pek çok kaynak sayabiliriz,ancak burada en belirgin olanlardan bazılarını saymakla yetindik.

3-Hamit Bozarslan,"Türkiye'de (1919-1980)Yazılı Kürt Tarihi Söylemi Üzerine Bazı Hususlar",Kürt Milliyetçiliğinin Kökenleri (ed. Abbas Vali),Avesta,İstanbul,2005,s.35-36.

4-Abbas Vali,"Milliyetçilik ve Köken Sorunu",aynı eser,s.31.

5-1830'larda "...Ankara'dan İran sınırına kadar bütün ülke Kürtlerin kontrolündeydi".P.I. Averyanov,Kurdi v Voinax Rossii s Persiei i Turtsiei v Techeni XIX Ctoletiya,Tiflis,1900,s.81.

6-Dzhalile Dzhalil,"Vostanie Kurdov v XIX. veka",Kurdskoe Dvizheniya v Novoi i Noveischei Vremya (ed. M.A. Gastaryan),Moskova,1987,s.5.

7-Hasan Arfa,The Kurds,Oxford University Press,New York-Toronto,1966,s.22-23;Abdul Rahman Ghassemlou,Kurdistan and the Kurds,Collet's,Prag,1965,s.39;Chris Kutschera,Kürt Ulusal Hareketi,Avesta,İstanbul,2001,s.25.

8-Wadie Jwadieh,Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi,(çev. İsmail Çekem-Alper Duman),İletişim Yayınları,İstanbul,2004,s.104.

9-Chris Kutschera,a.g.e.,s.25.

10-Martin van Bruinessen,Ağa,Şeyh,Devlet,(çev.Banu Yalkut),İletişim Yayınları,İstanbul,2003,s.277.

11-Martin van Bruinessen,a.g.e.,s.277.

12-Der Kinnane,The Kurds and Kurdistan,Oxford University Press,London-New York,1964,s.23.

13-P.I. Averyanov,a.g.e.,s.149.

14-P.I. Averyanov,a.g.e.,s.146.

15-P.I. Averyanov,a.g.e.,s.146.

16-Wadie Jwadieh,a.g.e.,s.145.

17-Bilal Şimşir,Kürtçülük,Bilgi Yayınevi,Ankara,2007,s.180.

18-Chris Kutschera,a.g.e.,s.29.

19-Bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. P.I. Averyanov,a.g.e.

20-Evgenie Baranov,Turetskie Basci-bozuki,Moskova,1915.

21-"Kürtlerde milli bir his yok,sadece aşiretlerine bir aidiyet duyuyorlar ve özgürlüğe düşkünler.Bu nedenle her türlü isyan yerel kalıyor.Bedirhan,Yezdanşir,Ubeydullah ve diğerleri bu nedenle Kürtleri toptan ayaklandırmak için yetersiz kaldılar." P.I. Averyanov,a.g.e.,s.292.

22-Meşrutiyet'in ilanının daha üçüncü gününde 150 yeni gazete çıkarma başvurusu yapılmıştır.A.D. Zheltyakov,"Rezhim Pechati Pri Mladoturkax",Problemi Istori Turtsi (ed.A.M. Schamsutdinov),Moskova,1978,s.83.

23-1910'da sadece Anadolu'da yüzden fazla Türk,Ermeni ve Rum gazetesi ve dergisi basılıyordu.A.D. Zheltyakov,a.g.e.,s.83.

24-Şunu da ifade etmemiz gerekir ki,Kürt entelijansiyasının politize olma süreci II. Abdülhamid'e karşı Anayasa'nın yeniden ilanı için yapılan mücadele dönemine rastlar.Sözgelimi ilk Kürt gazetesi Kürdistan 1898 yılında Kahire'de çıkarılmıştır.Bu gazete ile ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. Dzhalile Dzhalil,Iz Istori Obschestvenno-Politicheskoi Zhizni Kurdov,Cankt-Petersburg,1997,s.20-49.

25-Bu gazetede çıkan yazılardan güzel bir seçme için bkz. Malmisanij,Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti ve Gazetesi,Avesta,İstanbul,1999,s.131-187.

26-Örgüt hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Malmisanij,a.g.e.,s.9-53.

27-Ayrıntılı bilgi için bkz. Malmisanij,Kürt Talebe Hevi Cemiyeti,Avesta,İstanbul,2002.

28-Bu üç Kürt cemiyeti ile ilgili genel ve özet niteliğinde bilgi için bkz. Tarık Zafer Tunaya,Türkiye'de Siyasal Partiler,cilt I,Hürriyet Vakfı Yayınları,İstanbul,1984,s.404-408;Hakan Özoğlu,Kurdish Notables and the Ottoman State,New York,2004,s.77-81.

29-M.S. Lazarev,Kurdistan i Kurdski Vopros,Moskova,1972,s.147.

30-Tarık Zafer Tunaya,a.g.e.,s.435-436.Tunaya,bu örgütün çevresinde adeta yeni bir "ırk" doğduğunu söylemektedir.

31-"Türk Ocağı,İkinci Meşrutiyet döneminde kurulan çok sayıda dernek arasında yalnızca en uzun ömürlüsü olmakla kalmamış,aynı zamanda örgütlenmesi,şube ve üye sayısı ile de geniş bir kitleye seslenerek,kendisinden önce kurulan ve Türk milliyetçiliğini özellikle 'bilimsel' alanda yaygınlaştırmayı amaçlayan Türk Derneği ve Türk Yurdu Cemiyeti gibi kuruluşlardan daha önemli bir konuma sahip olmuştur." Füsun Üstel,Türk Ocakları (1912-1922),İletişim Yayınları,İstanbul,2004,s.51.

32-Celadet Bedirhan,Bir Kürt Aydınından Mustafa Kemal'e Mektup,Doz Yayınları,İstanbul,1992,s.70.

33-Hamit Bozarslan,"Türkiye'de Kürt Milliyetçiliği:Zımni Sözleşmeden Ayaklanmaya (1919-1925)",Türkiye'de Etnik Çatışma (der. Erik-Jan Zürcher),İletişim Yayınları,İstanbul,2005,s.93.

34-AVPR,f."Posolstvo v Konstantinopole",1909,D. 1401 B,ll.5,Akimovich'in Zinovyev'e Gizli Raporu,12 Nisan 1909.

35-AVPR,f."Posolstvo v Konstantinopole",1914,D. 1406,ll.57-58,Shirkov'dan Charikov'a,30 Kasım 1909 Bitlis.

36-Bu zamana kadar Hamidiye Alayları ile ilgili yapılmış en yetkin çalışmalardan biri için bkz. Janet Klein,Power in the Periphery:The Hamidiye Light Cavalary and the Struggle Over Ottoman Kurdistan,1890-1914,Doktora Tezi (Princeton Üniversitesi),2002.

37-Bu konuda dönemin çağdaşlarından P.I. Averyanov'un,Sultan II. Abdülhamid'in İslamcılıktan başka çaresinin olmadığını,tüm gayrimüslim unsurlar kendi devletlerini kurmak isterlerken,Kürtler ve Araplar da artık devlete düşmanca bakarlarken,Sultan'ın İslamcı bir politika izlemesinin bir zorunluluk olduğunu ifade etmesi ilginçtir.P.I. Averyanov,a.g.e.,s.28.

38-AVPR,f."Politarkhiv",1908,D. 1644,ll.132,Skriabin'in İstanbul Elçiliğine Gizli Raporu,Ekim 1908.

39-Zira Avrupa'daki topraklarının önemli bir kısmının kaybından sonra yegane asker toplama merkezi artık Anadolu'ydu.Averyanov,Etnograficheski i Voenno-Politicheski Obzor Aziatskix Vladeni Ottomanskoi Imperi,Petersburg,1912,s.3.

40-"Politicheskoe Polozhenie v Kurdistane,Mesopotamii i na Turetsko-Persidskoi Granitse vo Vtoroi Polovine 1913 goda" Svodka Svedeni o Sopredelnih Stranah,Dobith Razvedkoi.Po Svedeniyam k 20-mu Dekabrya 1913 goda.No:57,Tiflis,1913,s.1.

41-Osmanlı Devleti'nde kurumsallaşma özelliği gösteren Nasiha Heyetleri'nin faaliyetleri çerçevesinde değişik zamanlarda ülkede yaşanan sıkıntılar karşısında hükümetin işlerini kolaylaştırmak adına bazen dini cemaat liderleri,bazen de bölgelerinde sevilen sayılan kişilerin olay mahalline gönderilerek hükümet adına çalışmalar yapmaları istenmiştir.İkinci Meşrutiyet döneminde de,doğu vilayetlerinde vuku bulan pek çok olayı yatıştırmak için bu yönteme başvurulduğu görülmüştür.Erdal Aydoğan,İttihat ve Terakki'nin Doğu Politikası (1908-1918),Ötüken,İstanbul,2005,s.203-205.

42-Dönemin çağdaş Rus kaynaklarında,İttihatçıların özellikle Balkan Savaşları'ndaki yenilgilerden sonra Kürtleri kendi taraflarına çekmek için bu yolu kullandıkları yazılmaktadır."Deyatelnost Turok v Kurdistane",Svodka Svedeni o Sopredelnih Stranah,Dobith Razvedkoi.Za v vremya,s.15-go Maya pot-oe iunya 1913 8.,No:47,Tiflis,1913,s.7.

43-"Zzametki o Politicheskom Polozheni v Iuzhnom Kurdistane i Severnoi Mesopotami",İŞKVO,No:1-2 (Nisan),Tiflis,1904,s.56-57.

44-"Brozhenie v Kurdistane",Svodka Svedeni o Sopredelnih Stranah,Dobith Razvedkoi.Za vremya s 180 po 15-oe Maya 1913 g.,No:46,Tiflis,1913,s.9.

45-M.S. Lazarev,a.g.e.,s.87,103.

46-Elbette,sözkonusu şahısların Rusya yanlısı olmalarının temel sebebi çıkarlarına dayanmaktadır.Nitekim aralarında en Rus yanlısı diyebileceğimiz Abdurrezzak'ın bile bir dönem çıkarları gereği Almanya'ya yanaştığı,Hoy'daki Rus konsolos vekili tarafından merkeze rapor edilmiştir.AVPR,f."Posolstvo v Konstantinopole" 1912-1914,D. 3573,ll.236-236 ob.,Hoy'daki Rus Konsolos Vekilinden İstanbul Elçiliğine ve Dışişleri Bakanlığı Birinci Departmanına Gizli Raporu,22 Aralık 1913.

47-1906 yılında Sultan,Abdurrezzak Bey'i sürgüne gönderip hapse attırdı.Abdurrezzak Bey Afrika'nın Trablus şehrinde dört yıl sürgünde hapis yattı.1910 yılında İstanbul'a dönünce,burada barınamadı.Jön Türkler de Abdülhamid'in politikasını devam ettiriyorlardı.Bundan sonra,Rusya'ya kaçtı ve önce Erivan'a yerleşti.Ancak Ruslar ona İran'ın Kürt şehri olan Urmiye'ye yakın Hoy'da oturma hakkı tanıdılar.O zaman Hoy üç devletin (Rusya-İran-Türkiye) kesişme noktasıydı.Abdurrezzak Bey'in 1910-1917 arası yaşadığı bu şehir,o zaman siyasi ve askeri açıdan çok önemli bir rol oynuyordu.

Birinci Dünya Savaşı'nda önce Kürt sorunu Rus diplomatik ve askeri yetkilileri tarafından sıkıca takip ediliyordu.Nikitin ve Minorsky gibi önemli Kürdologlar da o zaman İran'da diplomatik görevlerde bulunuyorlardı.Abdurrezzak Bedirhan,bu dönemde Rus askeri ve diplomatik çevreleriyle oldukça yakın ilişkiler kurdu.Onlara Kürt tarihi,edebiyatı ve kültürü hakkında yararlı bilgiler sunuyor,Rusya'nın bir Kürt politikası oluşturmasına yardım etmeye uğraşıyordu.Nitekim bu dönemde Abdurrezzak Bey'in yakın ilişki kurduğu H. Orbeli gelecekte N. Marr gibi şahsiyetler Kürtlere ilişkin önemli araştırmalar yapmışlardır.H. Orbeli 1959'da Petersburg'da Doğu Bilimleri Enstitüsü'nde Kürdoloji Bölümü'nü kurmuştur.

Bunların yanında,Abdurrezzak Bey 1913'te Simko ve bazı Kürt ileri gelenleri ile "Gehandini" adlı bir Kürt örgütü kurmuştur.Bu örgütün öncelikli amacı eğitimdi.Kürtlere kültürel yollarla bir bağımsızlık fikri aşılamaya çalışılıyordu.Örgütün önemli çalışmalarından biri Rusların desteğiyle Hoy'da bir Kürt okulu açmak olmuştur.Bu yolla Kürt çocukların Avrupa ve Rusya'ya eğitim için gönderilmesi amaçlanıyordu.Dzhalile Dzhalil,Kürt Halk Tarihinden 13 İlginç Yaprak,(çev. Hasan Kaya),Evrensel Basım Yayın,İstanbul,2007,s.100-101.

48-AVPR,aynı yerde,ll.236,Hoy'daki Rus Konsolos Vekilinden İstanbul Elçiliğine ve Dışişleri Bakanlığı Birinci Departmanına Gizli Raporu,22 Aralık 1913.

49-AVPR,aynı yerde,ll.23,Shirkov'un Tahran'daki Güvenilir Kişiye Gizli Raporu,14 Şubat 1913.

50-AVPR,aynı yerde,ll.23-26 ob.,Shirkov'un Tahran'daki Güvenilir Kişiye Gizli Raporu,14 Şubat 1913;AVPR,aynı yerde,ll.226,Kafkasya'daki Vekilden Gizli Telgraf,2/16 Aralık 1913;AVPR,aynı yerde,ll.231-236,Hoy'daki Rus Vis-Konsolosunun İstanbul Elçiliğine ve Dışişleri Bakanlığı Birinci Departmanına Gizli Raporu,22 Aralık 1913.

51-AVPR,aynı yerde,ll.38,Kafkas Askeri Karargahına Gönderilen Şifreli Telgrafın Kopyası,8 Şubat 1913.

52-AVPR,aynı yerde,ll.37 ob.,Kirsanov'un İstanbul Elçiliğine Şifreli Telgrafı,8 Şubat 1913.

53-AVPR,aynı yerde,ll.72,Bitlis'ten Shirkov'un Raporu,20 Mart 1913.

54-AVPR,aynı yerde,ll.241,Bitlis'ten Shirkov'un K.N. Gulkevich'e Raporu,12 Şubat 1914.

55-AVPR,aynı yerde,ll.24 ob-242,Bitlis'ten Shirkov'un K.N. Gulkevich'e Raporu,12 Şubat 1914.

Shirkov'un bu ifadelerini elbette peşinen tek doğru olarak kabul edemeyiz.Ancak,ondokuzuncu yüzyıldan bu yana çıkan Kürt isyanlarını incelediğimizde ve Bitlis isyancılarının da gerek Osmanlı,gerekse Rus kaynaklarına yansıyan taleplerine göz attığımızda Shirkov'un görüşlerinde önemli ölçüde doğruluk payı bulunduğu görülmektedir.

56-Mim Kemal Öke,Musul-Kürdistan Sorunu,Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları,Ankara,1992,s.26.

57-Yusuf Kamil Bedirhan'ın isyanın başarısızlığından sonra Rus yetkiliye verdiği bilgilere göre,isyanın lideri olarak kendisi düşünülüyordu.Ancak Molla Selim ve beraberindekilerin tedbirsiz davranmaları sonucunda isyan planlanandan bir ay önce başladı ve başarısız oldu.AVPR,aynı yerde,ll.346 ob.,Suriye'deki Genel Konsolosluktan M.N. Girs'e,6 Haziran 1914.

58-AVPR,"Politarkhiv",1914,D. 3312,ll.2,İstanbul Elçisinin Gizli Telgrafı,27 Şubat/12 Mart 1914.

59-Dzhalile Dzhalil bunu Azatamard adlı Ermeni gazetesinin 27 Mart 1914 tarihli sayısına dayanarak iddia etmektedir.Ancak,o dönemde bazı Ermeni çeteleri Kürtlerle ittifak kurmak istedikleri için böyle bir haber çıkartmış olabilirler.Bu nedenle,bu bilginin güvenilirliği belirsizdir.Bir diğer husus da daha sonra görüleceği üzere,pek çok Ermeni'nin Bitlis İsyanı'ndan ve isyancılardan son derece ürkmesidir.Dzhalil,Kürt Halk Tarihinden 13 İlginç Yaprak,a.g.e.,s.126.

60-AVPR,aynı yerde,ll.2,İstanbul Elçisinin Gizli Telgrafı,27 Şubat/12 Mart 1914.

61-AVPR,f."Posolstvo v Konstantinopole",1912-1914,D. 3573,ll.272 ob.,Bitlis'teki Shirkov'dan M.N. Girs'e,7 Mart 1914.

62-AVPR,aynı yerde,ll.271,Bitlis'teki Shirkov'dan M.N. Girs'e,7 Mart 1914.

63-Michael Reynolds,The Ottoman-Russian Struggle for Eastern Anatolia and the Caucasus 1908-1918,Doktora Tezi (Princeton Üniversitesi),2003,s.125.

64-Michael Reynolds,a.g.e.,s.126.

65-AVPR,"Politarkhiv",1914,D. 3312,ll.7,İstanbul Elçisinin Gizli Telgrafı,3/16 Mart 1914.

66-Dzhalile Dzhalil,a.g.e.,s.126.

67-Dzhalile Dzhalil,a.g.e.,s.127.

68-Dzhalile Dzhalil,a.g.e.,s.128-129.

69-AVPR,f."Posolstvo v Konstantinopole",1912-1914,D. 3573,ll.273-273 ob.,Bitlis'teki Shirkov'dan M.N. Girs'e,7 Mart 1914.

70-Bu tür şahsiyetlere çeşitli nişanlar verilmiştir.BOA,DH.ŞFR 424.60.

71-AVPR,"Politarkhiv",1914,D. 3312,ll.18,İstanbul Elçisinin Gizli Telgrafı,22 Mart/4 Nisan 1914.

72-BOA,DH.ŞFR 422.135.

73-BOA,DH.ŞFR 423.5.

74-Dzhalile Dzhalil,a.g.e,s.133-135.

75-AVPR,aynı yerde,ll.36,İstanbul'daki Güvenilir Kişinin Gizli Telgrafı,29 Nisan/12 Mayıs 1914.

76-BOA,DH.ŞFR 425.1.

77-AVPR,aynı yerde,ll.16,İstanbul Elçisinin Gizli Telgrafı,22 Mart/4 Nisan 1914.

78-Sözgelimi Dersim Mutasarrıfı,isyanın Dersim Kürtlerine devletin gözüyle anlatılması gerektiğini ileri sürüyordu.BOA,DH.ŞFR 423.47.

79-AVPR,aynı yerde,ll.26,İstanbul Elçisinin Raporu,31 Mart 1914.

80-AVPR,aynı yerde,ll.31,İstanbul Elçisinin Raporu,12 Nisan 1914.

81-BOA,DH.ŞFR 423.45.

82-BOA,DH.ŞFR 426.79.

---------------------------------------------------------------------------

*Tibet Abak,Toplumsal Tarih,sayı:208,Nisan 2011,s.64-73.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder