21 Aralık 2011 Çarşamba

Birinci Dönem (24 Nisan 1915):Politik Tutuklamalar ve Güneye İlk Sürgün Emri/Fuat Dündar

24 Nisan 1915,İttihatçı iktidarın birçok siyasi (Ermeni partilerin İstanbul'da ciddi bir siyasi güç olmaları ve yabancı devletler nezdindeki güçleri),demografik (Anadolu'da yeni Ermeni bölgeleri yaratacak nüfus yoğunluklarından kaçınma) ve askeri (Çanakkale çıkarması,doğudaki Rus ilerlemesi) sebeplerle Ermeni siyasi partileri yasaklar ve Osmanlı tarihinde ilk defa,çölümsü bölgelere kitlesel sürüm kararını aldığı tarihtir.

Politik Nedenler ve 24 Nisan Tutuklamaları

Tüm Ermeni siyasi parti,örgüt ve derneklerini hedef alan operasyon 24 Nisan'da başlatılır.(1) Devlet tarafından tanınan ve 1908'den beri cemiyetler kanununa tabi olan iki temel Ermeni partisi,Hınçak (1887,Cenevre) ve Taşnak hedef alınır.Çarpıcı nokta,Cemiyet'in neredeyse son aylara kadar ilişkide olduğu ve hatta Bitlis Kürt isyanına karşı biraraya geldiği,Taşnak Partisi'nin hedef seçilmesidir.24 Nisan gecesi büyük bir polisiye operasyon ile İstanbul'da 240 Ermeni ileri geleni gözaltına alınır,iki gün içinde bu rakam 2.345'e yükselir.(2) Bir kısmı Ayaş,Çankırı gibi Orta Anadolu bölgelerine gönderilir.(3) Osmanlı vatandaşı Ermenilerin yurtdışına çıkışları yasaklanır.(4)

24 Nisan tutuklamaları çok büyük bir yankı uyandırır,Fransız Konsolosu [Drogmanı] sıcağı sıcağına yazdığı raporda,bu tutuklamaların nedenleri hakkında çok ilginç tespitlerde bulunur:"Hükümetin,Ermenilerin Zeytun ve Kafkasya'daki dindaşlarını idare etmelerine karşı gerçekleştirilen bu misillemesi... Osmanlı yetkilileri,Kafkasya ve "altı vilayet"deki Ermenilerin tutumlarının Türkiye'deki dindaşlarının isyan etmelerini amaçlayan Avrupa'daki Ermeniler tarafından kışkırtıldığını ileri sürüyorlar."Ayrıca,bu tutuklamaların,"kuşkusuz,İttihatçıların her zaman başvurdukları metotlardan biri olan ve bizim de çok iyi bildiğimiz,[Ermenilere] ani bir darbe vurup rehine alarak,kendilerini gücenceye almak" amacı taşıdığını belirtir.(5)

Aslında,Talat Paşa anılarında kilit izahlarda bulunmakta,24 Nisan tutuklamalarının asıl sebebini şöyle açıklamaktadır:

"Anadolu'nun çeşitli yerlerinde sevkiyat başlayınca,bu İstanbul'daki Ermeniler arasında ve özellikle komitelerde büyük heyecan yarattı.Ermeni komitelerinin yönetim merkezi,yani dış örgütün beyni İstanbul'da bulunuyordu.Bu şehir aynı zamanda bütün askeri hareketlerin de merkeziydi."

İlk cümle çok önemlidir.Talat Paşa'nın kendisi,Ermeni nüfusuna yönelik sürgünleri,İstanbul'daki Ermenilerin tepkisine neden olarak göstermektedir.İstanbul'daki Ermeni entelektüel,politik birikimi,dış dünyayı bu iç gelişmelerden haberdar edebilecek,dış ülkelerde özellikle tarafsız Amerikan hükümeti ve müttefik Almanya üzerinde etkili olabilecektir.Bu durum İttihatçı hükümetin işine gelmemektedir;mümkün mertebe içeride yaşananlar dışarıdan saklanmalıdır.(6)

Demografik Nedenler

Ermeni toplumunun ileri gelenlerine ani bir darbe vurulurken,aynı gün Konya'ya gönderilmek için yola koyulan Ermeni kafileleri durdurulup güneye,çölümsü bölgelere yönlendirilir.

Münif Bey imzalı İAMM [İskan-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti] antetli şifrede,bu kararın gerekçesinin demografik olduğu açıkça ortaya çıkar.Münif Bey Zeytun ve Maraş Ermenilerinin sürgün edildikleri Konya gibi "muhitde de toplu bir halde bulunmalarını" ve böylece "bir müddet sonra yine o civardaki Ermenilerle tevhid-i fa'aliyyet etmeleri"ne yol açacağından "Şimdiye kadar gönderilenlerden başka artık o mıntıkaya [Konya] Ermeni gönderilmemesi ve İskenderun,Dörtyol,Adana,Haçin,Zeytun,Sis gibi mevkilerden tard ve ihracına lüzum görüleceklerin Başkumandan Vekili Paşa'nın [Enver Paşa] da fikri vechiyle Haleb'in cenub-i şarkisi ile Zor ve Urfa havalisine sevklerinin icab edenlere emr ve tebliğ buyurulması"nı ister.(7)

İttihatçılar Anadolu içlerinde yeni Ermeni mıntıkaları yaratmaktansa,Ermenileri tasarladıkları vatanın sınırları dışına transfer etmeyi uygun bulurlar.İleriki bölümlerde -özellikle Kürt bölümünde- değineceğimiz gibi bu karar bir şekilde etnografik sınırların çizilmesi ve gelecek Türkiye Cumhuriyeti'nin sınırlarının belirlenmesinde belirleyici bir adamdır.Tek başına Talat Paşa'nın defterindeki harita bile,tehcirin aslında etnografik sınırların çizimi faaliyeti olduğunu ispatlamaktadır.Bugünkü sınırlara denk gelen (Hatay dışında),bir haritadır bu.

Askeri Nedenler:Çanakkale Çıkarması ve Rus İşgali

24 Nisan'ın etmenlerinden biri de Çanakkale çıkarmasıdır.Her ne kadar bir gün önce olsa da,Talat ve Enver paşaların da belirttiği gibi bu çıkarma belirleyici etmenlerden biridir.(8) Gerçi çıkarmadan bir gün önce bu operasyon yapılmıştır ancak bu bir günlük fark,çıkarmanın haftalardır beklendiği bir ortamda önemini yitirmektedir.Hem zaten ilk operasyondan çok daha büyük bir operasyon 26 Nisan'da yapılacak,tutuklananların sayısı binlerle ifade edilebilecektir.14 Nisan'da,askeri istihbarat Enver Paşa'yı,düşman donanmasına ait savaş gemilerinin çapa aldığı ve "onbeş güne kadar karadan,denizden Çanakkale'ye taarruz olunacak" şeklinde uyarıyordu.(9) İstanbul'un İmparatorluk için,ne derece önemli olduğunu kanıtlamaya gerek yok.Çanakkale Savaşı'nın bombardımanlarının işitildiği İstanbul'da,halk gibi İttihatçı iktidar da İmparatorluğun sonunun yaklaştığına inanmaya başlamıştı.(10) Hatta İttihatçılar İstanbul'u bir gerilla savaşına hazırlamaya başlarlar;(11) bunun için tüm yabancı ülke vatandaşlarını rehin almayı(12) ve gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarını Anadolu'ya sürmeyi ve hatta şehri tamamen ateşe vermeyi dahi düşünmektedirler.Çanakkale'deki kitlesel kayıpların şehrin Müslüman halkı ve İttihatçılar üzerindeki psikolojik etkisi de büyüktür.(13)

Ayrıca Çanakkale Savaşı,diğer bölgelerdeki askeri gücü emmiş,kendinde toplamıştır.Bunun da Ermenilere yönelik kararlarda bir nebze etkisi olur.Mesela,Adana-Halep bölgesindeki(14) askerlerinin ciddi bir kısmı Çanakkale'ye nakledilmiş olan Cemal Paşa'nın,askeri güçteki azalmaya paralel olarak Ermeni sivil nüfusuna karşı politikalarını yoğunlaştırmasına yol açar.

Zeytun'un boşaltılması devam ederken,kronolojik bakımdan bir diğer belirleyici bölge olan Van'da tehcir bir askeri-politik çözüm olarak gündeme gelir.Yarbay İsmet Paşa (İnönü),2 Mayıs 1915 tarihli şifresinde,isyancıların aileleri ile birlikte bölgeden uzaklaştırılması önerisini sunar.Ermeni nüfus yoğunluğu bir sorun teşkil etmektedir ve "isyan ve irtihal için daimi bir ocak" olarak görülür.Önerisi "bu halkın oradan kaldırılarak isyan yuvasının dağıtılması"dır.Üstelik,"Ruslar 20 Nisan'da hudutları dahilindeki Müslüman ahaliyi çıplak bir halde hududumuz dahiline" sürmüşlerdir:

"Hem buna mukabele-i bilmisil olmak ve aynı zamanda yukarıda söylediğim maksadı hasıl etmek üzere,ya merkum [adı geçen] Ermenileri ve ailelerini Rusya hududu dahiline sürmek,yahut merkum Ermenileri ve ailelerini Anadolu dahiline muhtelif yerlere dağıtmak lazımdır.

Bu iki şıktan münasibinin intihabı ile icrasını rica ederim.Bir mahsur yoksa asilerin ailelerini isyan merkezlerini hudud haricine sürmeyi ve onların yerine hudud haricinden gelen İslam halkı yerleştirmeyi tercih ederim."(15)

Ermeni tehcirinin bir diğer sebebi de bu şifrede açığa çıkmaktadır:Kovulan Müslümanlara bir yer açmak.Nitekim Haziran 1915'te,Rusların kovduğu Müslümanlardan bir kısmı Van ve Erzurum'daki Ermeni evlerine yerleştirilecektir.(16)

Ancak bu telgrafın akla getirdiği en önemli soru;İttihatçı hükümetin neden bu öneriyi hayata geçirmediğidir.Neden,telgrafta önerildiği gibi hem askeri hem demografik bir sorun oluşturan Ermeniler Rusya tarafına doğru sürülmezler?Bu noktada İttihatçı nüfus politikasının en önemli kısmına ulaşmış bulunuyoruz.Üç temel nedenden bahsedilebilir:İlki,nüfusun tümünü asker olarak gören Goltz Paşa zihniyetinin İttihatçılara hakim olmasıdır.Rumlar bölümünde de işaret edildiği gibi,Birinci Dünya Savaşı'na giriş ile Rumlar Yunanistan'a sürülmek yerine hem bir çeşit rehine almak ve hem de sürülecek Rumların Yunan ordusunun askeri gücünü mutlak surette artıracağı endişesinden dolayı iç taraflara gönderilir.Üstelik askere alınacak Rumlar,her savaşta ihtiyacı şiddetli bir şekilde duyulan emek gücünü amele taburları şeklinde karşılayacaktır.Benzer bir biçimde Ermeni nüfusu Rusya'ya sürmek,bumerang etkisi yaparak aynı nüfusun bir süre sonra Osmanlı ordusunun karşısına -hem de silahlı olarak- dikilmesine yol açma riski taşıyordu.Ermenilerin bölge coğrafyasını iyi bilmeleri de onların Rus ordusuna yapacakları olası katkılarını daha da etkili kılacaktı.İkinci neden ise,nüfus ve sayımın birleştiği noktada ortaya çıkıyor.Yukarıdaki bölümlerde belirtildiği gibi,Vilayat-i Şarkiye reformunun en önemli şartlarından biri,etnik dağılımı verecek bir nüfus sayımının bir an önce yapılması idi.Yani bu çalışmanın ana vurgusunda belirtildiği gibi,nüfusun etnik oranının tespiti,Ermeni sorununun da temel belirleyicisidir.Bu durumda,kovulacak Ermeni nüfusun kolayca ilerleyen Rus ordusu tarafından gerisin geri taşınarak eski yerlerine iskan edilebileceği ve bu yüzden bölgenin etnik kompozisyonunun istenmeyen biçimde değişeceği ihtimali çok yüksekti.Savaş bittikten sonra,Ermenistan vasıtasıyla sorunun çözümünün tekrar uluslararası gündeme gelme ihtimalinin bilincinde olan İttihatçılar,bu gündemin ilk maddesinin de bir nüfus sayımı olacağından çok emindiler.Bölgenin kaderini etno-istatistik belirleyecekti.Üçüncü olarak neden İttihatçılar için nüfusun,kendi başına neredeyse tek enerji,tek güç,tek zenginlik kaynağı olarak görülmesidir.Sorun çıkarmadıkları sürece,isyan etmedikleri ve istatistik olarak tehdit olmadıkları sürece nüfus bir zenginliktir.İsyancı kısım tüm "sebep"leri ile elendikten sonra geri kalan sıradan halk hem bir askeri güç ve hem de -çölleri bile ıslah edecek kudrette- üretici bir nüfus gücüdür.

***

1-Kamuran Gürün,Ermeni Dosyası,5. bs.,[Lefkoşa]:Rüstem,2001,s.213.

2-Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,Ankara,1950,s.620.Yakın tarihli bir çalışmada 24 Nisan operasyonlarında,235'i İstanbul'da toplam 556 Ermeninin tutuklandığı iddia edilmektedir,bkz. Yusuf Sarınay,"24 Nisan Ermeni tutuklamaları",Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi (Güz,2006),23-38.

3-DH.ŞFR (Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi) 52.102 (25 Nisan 1915).EUM (Emniyyet-i Umumiyye Müdiriyyeti)'den Ankara'ya çekilen şifre.

4-DH.ŞFR 52.95 (24 Nisan 1915).EUM'den tüm vilayet ve mutasarrıflıklara.İki gün sonra Enver Paşa ordu kumandanlarına Taşnak,Hınçak ve benzeri tüm Ermeni cemiyetlerinin İstanbul'daki merkezleri ve taşradaki tüm şubelerinin kapatılması yönünde emir verir.Bahsi geçen belge (ATASE cl.2287,ds.32-12,f.12-1) için bkz. Documents sur les Arméniens,cilt I,Présidence du conseil direction générale de la presse et de l'information,s.85-87.

5-İstanbul'dan [Drogman] M. Ledoulx tarafından M. Delcasse'e Quai D'Orsay'a gönderilen rapor,1 Mayıs 1915,Documents Diplomatiques Français 1915,cilt I (1 Şubat-25 Mayıs),MAE,S.I.E.-Peter Lang,Paris,2002,s.773-775.

6-Talat Paşa'nın Anıları,Alpay Kabacalı (ed.),3. bs.,İstanbul:İletişim,1994,s.81.

7-DH.ŞFR 52.93 (24 Nisan 1915).EUM'den Cemal Paşa'ya çekilen şifre.

8-Talat Paşa'nın Anıları,a.g.e.,s.81.24 Nisan kararının resmi gerekçelerinden biri olan "sırtından bıçaklama" diskuru Çanakkale'yi de adres gösterir.Enver Paşa'nın Amerikan konsolosuna dediği gibi:"Van'da olup bitenleri biliyorsunuz.Ermeniler,Van'da şehri ele geçirdiler...Anlamalısınız ki,Çanakkale'de canlarımız için savaşmaktayız. ...Böyle bir mücadeleye girişince,kendi vatanımızda bize arkadan saldırılmasına izin veremeyiz",Doğan Avcıoğlu,Milli Kurtuluş Tarihi,cilt 3,İstanbul,1974,s.1135.Avcıoğlu bunu Morgenthau'dan alıntılar,Morgenthau'nun anıları için bkz. http://www.imprescriptible.fr/documents/morgenthau/chapitre26.htm

9-DH.EUM.VRK (Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Evrak Odası) 14.92,askeri istihbarattan Seyfi'nin şifresi.

10-Savaş öncesi,Ekim 1914'te,Liman von Sanders'in Osmanlı askeri yetkililerinin Çanakkale'ye ilişkin korkularını yenmek için oldukça çaba gösterdiği aktarılır,bkz. Mustafa Çolak,"Çanakkale Savaşı'nda Yalnız Bırakılan Bir Müttefik:Almanya'nın Osmanlı İmparatorluğu'na Yardım Çabaları",Türkler Ansiklopedisi,cilt 13,s.377-383.

11-Erik-Jan Zürcher,The Unionist Factor : The Role of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement (1905-1926),Leiden:Brill,1984,s.104-105.

12-Çıkarma öncesi,Mart 1915'te İstanbul'a hakim olan panik ve korkuyu iyi anlamak için İngiliz gizli raporu FO (Foreign Office) 371.2147.Bu panik havasında,olası bir Çanakkale yenilgisinde İstanbul'daki düşman devletler vatandaşlarının öldürüleceği yönünde söylentiden dolayı,okuyanları sakinleştirmek için rapor şöyle başlar:"Don't be anxious about us for no danger threatens us..."

13-İstanbul'da bulunan Amerikalı gazeteci Henry Wood havayı şöyle betimliyordu;"Dardanelles where death in a very short space of time is almost a certainty";James Bryce,Arnold Toynbee,The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire 1915-1916:Documents Presented to Viscount Grey of Fallodon by Viscount Bryce,(ed.) Ara Sarafian,Gomidas Institute,2. bs.,2005,ilk rapor.

14-"Çanakkale savunması için çağrılan Suriye ordusudur...Adana garnizonu ve ... no'lu garnizonun tümü Çanakkale için yola çıktı.Dışarıdan herhangi bir saldırı durumunda bölgeyi savunacak birlik kalmadı",bkz. Bryce-Toynbee,a.g.e.,s.492-496.

15-Sözkonusu belge (ATASE cl.44,ds.207,f.2-1,2-2) için bkz. Documents sur les arméniens,a.g.e.,cilt I,s.89-90.Bu belge birçok araştırmacı tarafından,yanlış bir şekilde,Enver Paşa'ya atfedilir;mesela bkz. Gürün,Ermeni Dosyası,a.g.e.,s.268-269.

16-DH.ŞFR 54.203 (27 Haziran 1915) İAMM (İskan-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti)'den Erzurum'a çekilen şifre.

---------------------------------------------------------------------------

*Fuat Dündar,"Modern Türkiye'nin Şifresi:İttihat ve Terakki'nin Etnisite Mühendisliği,1913-1918",3. bs.,İstanbul,İletişim Yayınları,2008,s.276-282.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder